Shqetësim mbi mbrojtjen e standardit të gjuhës shqipe prek një nga pikat më sensitive të historisë dhe identitetit tonë kulturor. Qasja e MekuliPress për të ruajtur me rreptësi normën e njësuar tregon një angazhim të qartë ndaj asaj që u arrit me aq mund në Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972.
Nëse vlerësoni gazetarinë tonë të pavarur, na mbështetni me një "kafe" simbolike për të mbajtur Mekuli Press të lirë nga çdo ndikim!
☕ Mbështete sot MekuliPress. Ruaje të vërtetën shqiptareMegjithatë, për të kuptuar nëse refuzimi i sotëm i standardit nga disa anë (sidomos përmes përdorimit të dialekteve apo gegërishtes letrare) buron vërtet nga “rënia në grackën” e propagandës serbe, apo nga faktorë të tjerë të brendshëm, duhet një analizë e ftohtë akademike.
Ky reagim i yni merr në shqyrtim marrëdhënien komplekse midis gjuhës standarde shqipe, diversitetit dialektor dhe propagandave të jashtme gjeopolitike që historikisht kanë synuar delegjitimimin e kombit shqiptar.
Përmes një analize krahasuese midis propagandës antishqiptare të fillimshekullit XX dhe debateve bashkëkohore mbi gjuhën e njësuar, synohet të ndriçohet nëse rezistenca aktuale ndaj standardit në media dhe akademi është një pasojë e paqëllimtë e ridepërtimit të tezave të vjetra shoviniste serbe apo një manifestim i nevojës për rishqyrtim shkencor të normës gjuhësore.
Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, procesi i shtetformimit dhe i standardizimit të shqipes u përball jo vetëm me vështirësitë e brendshme të një popullsie kryesisht analfabete, por edhe me një fushatë të egër propagandistike nga shtetet fqinje. Ky diskurs synonte ta paraqiste kombin shqiptar si një “anomali antropologjike” dhe kulturore, i paaftë për të ndërtuar një shtet funksional dhe me një gjuhë të copëtuar që nuk mund të shërbente si mjet komunikimi zyrtar apo letrar. Ideologu i kësaj rryme, mjeku dhe politicieni serb Vladan Gjorgjeviq, në shkrimet e tij të vitit 1913, e përdorte pikërisht mungesën e një alfabeti unik (para Kongresit të Manastirit) dhe ndarjen dialektore si argumente kryesore për të mohuar ekzistencën e një letërsie dhe kombi të bashkuar.
Më 28 janar 1913, Gjorgjeviq shkruante:
“I dyti kongres shqiptar, mbajtun më 1909 n’Elbasan, vërtetoi vendimet e kongresit të parë.
E kështu, shqiptarët, mbas mija vjetsh të jetës së tyne, vetëm para katër vjete e kanë ndie nevojën me marrë hua nji alfabet të huej. Ku s’ka pasun shkrola s’ mund të bâhej fjalë as për ndonji farë shkrimi. E nuk asht të çudi qi shqiptarët të jenë i vetmi komb n’Evropë pa kurrfarë letërsie. “Asht e vështirë edhe të flitet për ndonji farë letërsie, për ndonji farë shkrimi të gjuhës shqipe; nji herë pse populli shqiptar dahet dy grupesh e dy gjuhësh qi gjajnë fort pak në mes të tyne, dhe e dyta pse në secilin grup secili njeri i mësuem ka alfabetin e vet të posaçëm, secili prej sish shkruen ashtu si i pëlqen atij vetë; shkrim të përbashkët s’ka e për këtë arsye edhe ç’do letërsi kombtare bâhet tepër e vështirë. Shkrimtarët shqiptarë kanë shkrue a sërbo- kroatisht, a turqisht ase italisht e disa edhe frângjisht: e vetmja mënyrë me të cilën ndokush prej tyne ka mundun të shkrujej ndonji send për kombin e vet.
Me këtë lâmsh alfabetesh të ndryshëm, për ç’do shqiptar pak a shumë të mësuem, âsht nji mjeshtrí e vështirë me këndue, makar nji letër a nji dokument, në gjuhë të vet.”Sot, më shumë se një shekull pas këtij shkrimi antishqiptar dhe 54 vite pas Kongresit të Drejtshkrimit (1972) që sanksionoi gjuhën standarde, vërehet një ringjallje e debateve rreth përdorimit të dialekteve në hapësirën publike, mediatike dhe letrare. Për një pjesë të studiuesve dhe mediave të angazhuara, siç është rasti i platformës editoriale MekuliPress, ky refuzim apo neglizhencë ndaj gjuhës standarde shihet si një rënie e rrezikshme në grackën e të njëjtës propagandë serbe që dikur pretendonte se shqiptarët vuajnë nga një “lëmsh alfabetesh e gjuhësh”.
E nga ana tjetër, sociolinguistika bashkëkohore e sheh këtë dukuri edhe si një reagim ndaj natyrës “përjashtuese” që regjimi komunist i dha standardit, duke margjinalizuar gegërishten. Ky punim do të analizojë nëse thyerja e normës gjuhësore në ditët e sotme është një akt emancipimi kulturor apo, përkundrazi, një ushqim i pavullnetshëm për tezat e vjetra segreguese serbe që tentonin ta nxirrnin gjuhën shqipe jashtë familjes së gjuhëve të qytetëruara evropiane.