Poezia e Esad Mekulit përbën një nga shtyllat themelore të letërsisë moderne shqipe, duke shprehur me forcë poetike përvojën historike, shoqërore dhe shpirtërore të një kohe të vështirë të kombit shqiptar që vuante nga dhuna e egër e Jugosllavisë titiste. Vepra e tij mbetet e hapur për rilexime kritike që ndihmojnë në thellimin e kuptimit dhe vlerësimit të saj letrar e kulturor.
Punimi “Poezia e Esad Mekulit – sprovë për një rilexim” është i autorit Selajdin Shabani-nga Kumanova, sot profesor në Kumanovë. Ky studim është realizuar gjatë viteve 1993–1995 dhe është mbrojtur më 8 maj 1995, nën mentorimin e prof. dr. Agim Vincës. Autori ofron një lexim analitik dhe interpretativ të poezisë së Mekulit, duke vënë në pah temat, motivet dhe veçoritë shprehëse që e bëjnë këtë krijimtari të qëndrueshme dhe aktuale.
Botimi i këtij punimi nga e pavarura MekuliPress synon të kontribuojë në ruajtjen dhe pasurimin e diskursit kritik mbi veprën e Esad Mekulit, si dhe të ofrojë një referencë të vlefshme për studiuesit dhe lexuesit e interesuar për letërsinë shqipe. /MekuliPress.com/
Poezia e Esad Mekulit – sprovë për një rilexim
Nga: profesor, Selajdin Shabani
Letërsia shqipe u zhvillua në mënyrë paralele si brenda kufijve politikë të Shqipërisë, ashtu edhe jashtë tyre. Për shkak të ndarjes tragjike të tokave shqiptare, kushtet dhe rrethanat shoqërore-historike, në të cilat u zhvillua letërsia shqipe, ishin të ndryshme brenda dhe jashtë kufijve të shtetit shqiptar. Kuptohet, se ato nuk ishin të lehta në asnjërën anë, por gjithsesi më të vështira ishin në viset shqiptare në- ish Jugosllavi. Derisa në Shqipëri, letërsia shqipe zhvillohej edhe përkundër peripecive të ndryshme të jetës, në trojet shqiptare të ish-Jugosllavisë, për një gjë të tillë as që mund të flitej. Kjo periudhë e letërsisë ka të bëjë me vitet tridhjetë të këtij shekulli. Vështirësitë ishin të ndryshme. Krijuesit dhe intelektualët, jo vetëm që nuk mund të botonin vepra me ide kombëtare e në gjuhë amtare, por ata gjithnjë ndiqeshin dhe rrezikoheshin. Mirëpo, edhe përkundër rrethanave dhe vështirësive ekonomike, shoqërore, politike, kulturore etj., letërsia shqiptare arriti ta ruante kontinuitetin me traditën letrare dhe të ecte përpara. Pavarësisht nga këto rrethana si edhe shkollimi në gjuhë të huaj, krijuesit tanë, megjithatë, nuk do ta humbin identitetin e tyre. Përkundrazi, do të japin kontributin e vet për aq sa do të kenë mundësi, duke iu përshtatur dhe mos iu përshtatur rrethanave të kohës. Gjendja e vështirë në çdo sferë të jetës, sikur e nxiti potencialin krijues artistik shqiptar të asaj kohe, që të dilte në skenë haptazi si brenda kufijve shtetërorë të Shqipërisë, ashtu edhe jashtë tyre, kudo që ajo zhvillohej.
Në këtë kohë, në skenën e letërsisë shqiptare do të duket një plejadë e tërë krijuesish, që do të merren kryesisht me problemet e kohës si : Nonda Bulka, Migjeni, Petro Marko, Aleks Çaçi, Sterjo Spasse, Dhimitër Shuteriqi, Hivzi Sulejmani, Mark Krasniqi, etj. Një nga më të dalluarit e kësaj periudhe ishte poeti i mirënjohur, Esad Mekuli, i cili i takon gjeneratës së shkrimtarëve përparimtarë të viteve tridhjetë. Esad Mekuli (Plavë, 17 dhjetor 1916 – Prishtinë, 6 gusht 1993), poet, përkthyes, akademik, punëtor i shquar i kulturës etj. Është i njohur në letërsi edhe me pseudonimet: Sat Hoxha, Sat Nokshiqi etj. Duke folur për krijimtarinë letrare të Esad Mekulit, flasim njëkohësisht edhe për biografinë e tij, e cila është mjaft e shprehur përmes vargjeve. Lidhur me këtë çështje, akademik Rexhep Qosja thotë se “nuk është e nevojshme të flitet për biografinë e këtij krijuesi (…) për arsye se poezia është biografia më e saktë”.[1]
Edhe pse për krijimtarinë poetike të Esad Mekulit “është folur e shkruar mjaft”[2], kjo nuk do të thotë se nuk ka çka të thuhet ende për të, e sidomos tani kur poeti e ka mbyllur rrugën e vet krijuese dhe jetësore.
Për t’iu qasur poezisë së E. Mekulit, sot kur optika jonë e shikimit të botës si kolektivitet ka ndryshuar dukshëm, duhet pasur parasysh rrethanat dhe kushtet e kohës në të cilat ka krijuar dhe jetuar poeti, dhe si i ka përjetuar ngjarjet e kohës. Ai do të kalojë nëpër faza kohore plot me rreziqe, që, siç thotë edhe vetë poeti, “ishin të ndërlikuara, të përmbushura me kontradikta e antagonizma, me tragjedi kolektive e individuale të shumta me krizën famëkeqe ekonomike në botë me luftë e mjerim etj., por edhe me ideale e synime të qarta e të theksuara liridashëse, progresive, jo vetëm këtu ndër ne, por edhe në mbarë botën”[3]
Duke e parë gjendjen e vështirë të popullit të vet E. Mekuli, herët do të formohet si njeri dhe si krijues. Kjo gjendje do të nxitë që dashas apo padashur t’i besojë një ideali të kohës, qoftë edhe utopist : idealit të barazisë së popujve, me shpresë se populli i tij do të fitojë lirinë. Për këto ideale, ai do të shkruajë me plot ndjenja, do t’iu përkushtohet me tërë qenien, do të luftojë edhe me pushkë për to, do të sakrifikojë mjaft nga jeta, pa menduar se ato ideale një ditë do të dështojnë në jetë, e se do të mbetën vetëm “iluzione” të kohës. Këtu na dalin ato vështirësi të qasjes së poezisë së E. Mekulit. Edhe pse ka mësuar e studiuar në një mjedis të huaj, jugosllav, ku është ballafaquar me vrazhdësinë e urrejtjes, të përbuzjes, e të nënçmimit jo vetëm si shqiptar, por edhe si njeri, herë-herë duket sikur nuk i ka njohur sa duhet ata nga jeta dhe historia. Ata që deri dje kishin qenë robërues të popullit të tij, sot sikur gjoja i bëhen miq. Bashkë me ta do të shkruajë e këndojë për jetën e re, për “epopenë” e vëllazërim-bashkimit e të socializmit. Dhe sot kur ato kohëra kanë përfunduar, poezia e Esad Mekulit, kushtuar atyre ngjarjeve sikur mbetet në margjina të kritikës. Pavarësisht prej bindjeve politike e ideologjike që do të mbizotërojnë dhe do të jenë imperativ kohe në vendlindjen e Esad Mekulit, krijimtaria e tij letrare ka rëndësinë e vet të madhe dhe të pamohueshme. Poezia e tij është e qartë dhe e angazhuar dhe si e tillë ajo ka depërtuar thellë në vendlindjen e lexuesve. Se ç’mbresa ka lënë poezia e Esad Mekulit tregojnë fjalët e Hilmi Aganit, i cili thotë : ”ajo ka diçka tërheqëse e tronditëse, diçka që pushton dhe bën të na dridhen “telat” e qenies sonë me vibrime, herë më të ngadalshme, herë më të rrëmbyeshme, nga melankolia e rezignimi që herë-herë kalojnë në një shqetësim të thekshëm, për të vijuar në një trazim të fuqishëm, entuziazëm të shfrenuar e deri në pajtim të këndshëm plot shpresë e nxitim të ngrohtë që shtyn përpara. Dhe kjo poezi është bukur mirë, pasqyrë si e jetës reale dhe e aspiratave të turmës, ashtu edhe zhvillimit gradual të vet poetit në lëmin e krijimit artistik”.[4]
Edhe pse krijimtaria e tij është jo voluminoze, poeti Esad Mekuli të lë përshtypjen e një krijuesi të madh artistik, që di ta përdorë penën me mjaft mprehtësi. Poezia e tij lexohet sot si një dokument artistik për fatin historik të popullit shqiptar, kur ky popull katandisej nëpër jetë (përmes skamjes e mjerimit, përbuzjeve e ofendimeve, por edhe përmes ndjekjes e mohimit si qenie njerëzore). Kjo poezi mund të lexohet edhe të rilexohet si porosi e një njeriu të urtë, por edhe me përvojë, i cili ka kaluar nëpër një kohë plotë rreziqe. Nëpër këtë rrugë poeti shumë herë i është dashur t’i përshtatet kohës aktuale, sepse atij aktualiteti nuk ka mundur t’i shmanget. Duke i besuar idealit të vëllazërim-bashkimit të popujve e të “jetës së re”, poeti Esad Mekuli do të shkruajë vargje për “heronjtë” e barazisë ; do të këndojë këngë vajtimi për Boron e Ramizin; do të shkruajë vargje për partinë e për ndonjë funksionar të shquar politik etj. Në këtë kontekst shihet se E. Mekuli, shpeshherë frymëzohej nga ngjarjet aktuale të kohës si dhe përshkohej nga ndjenja e entuziazmit për fillimet e ndryshimeve pak a shumë të bëra.
Esad Mekulit shkroi vargje vetëm atëherë kur kishte për të thënë diçka të vërtetë, e që duhej të thuhet doemos për atë kohë, e për të botuar shpeshherë nuk botonte edhe kur i kishte të gatshme shkrimet, domethënë për shumëçka heshti, ndoshta atëherë kur është dashur të heshtë. Edhe tani kur poeti e ka mbyllur rrugën e vet krijuese dhe jetësore, vargjet e tij mbeten dëshmi kohë dhe udhërrëfyese për të ardhmen se si duhet kuptuar disa çështje me rëndësi. Vepra e tij është vepër e qëllimeve dhe e efekteve të mëdha të kohës. Krijimtaria e tij në fillim, edhe pse e shkruar në gjuhë të huaj, mbetet poezi e fuqishme e përjetimeve të popullit shqiptar. Poeti E. Mekuli shkroi për kohën e tij, për realitetin e saj të hidhur e tragjik, të cilin realitet sërish do ta përjetojë në qenien e tij. Dhe, po nga kjo përsëritje tragjike, poeti do të dëshpërohet shumë thellë dhe me kalimin e kohës, do t’i kuptojë të gjitha. Mirëpo, edhe përkundur këtyre mashtrimeve, ai nuk do të përkulet asnjëherë, por përkundrazi, do të bëhet më i fortë dhe më i kalitur në jetë, me shpresë se të gjitha këto ”zullume”, një ditë do të këputen “prej së trashi”. Marrë në përgjithësi, poezia e E. Mekulit, sot, në të shumtën e rasteve është aktuale ende në përditshmërinë tonë. Edhe në këtë aspekt na dalin mjaft vështirësi në shqyrtimin e poezisë së Esad Mekulit. Nuk mund të flitet për poezinë e tij, sikur mos të dihen e përmenden shumë fakte tronditëse në kurriz të popullit shqiptar, ngase pjesa më e madhe e tyre është e frymëzuar nga jeta. Me kalimin e kohës do të ndryshojnë edhe vetë pikëpamjet e poetit. Duke i korrigjuar këto pikëpamje, ai na del si një dëshmitar i gjallë i të gjitha ngjarjeve tronditëse dhe mashtruese. Nga ky shkak, tani poeti do të shkruajë shpeshherë në frymën e pedagogut, pastaj do ta luajë rolin e njeriut të urtë që ka grumbulluar një përvojë të pasur jetësore. Si rezultat i kësaj përvoje, ai thotë, se, ekziston : “vetëm një rrugë e vërtetë” drejt lirisë së popullit dhe se kjo rrugë deri në fund duhet të jetë “dritë që nuk shuhet”.
Poezia e Esad Mekulit në rrjedhën e kohës
Krijimtaria poetike e Esad Mekulit gjithnjë është ndarë sipas periudhave kohore kur është shkruar, por në veprën “Dritë që nuk shuhet” (1989), sikur e tërë poezia e tij përfshihet në disa faza të rrudhura në një etapë kohore. Esad Mekuli jetoi në një kohë, kur njeriu ynë, nga hallet e përditshme të jetës, nga skamja e vuajtja, katandisja, përbuzja, mohimi etj., jo vetëm që mund të dëshpërohej, por edhe binte në rezignacion. Për shkak të rrethanave të njohura politike, Esad Mekuli do të shkollohet në gjuhën serbokroate dhe shkrimet e tij paraluftës do t’i shkruajë e botojë po në këtë gjuhë. Përmes këtyre shkrimeve opinioni më i gjerë në ish-Jugosllavi, kishte mundësi të njihej me gjendjen dhe jetën e vështirë të popullit shqiptar. Siç dihet, E. Mekuli startoi si poet në kohën kur gjuha shqipe ishte e ndaluar, jo vetëm në formë të librave, por edhe në përditshmërinë shoqërore. Mirëpo, edhe përkundër kësaj ai arriti t’i shqiptojë “belbëzimet” e para, por të sigurta. Jeta e shqiptarëve në këtë kohë ishte në zgrip të ekzistencës. Pamjet e kësaj jete, poeti do t’i ketë parasysh gjatë gjithë rrugës së tij krijuese.
E. Mekuli me krijimtarinë poetike përfshin periudha të rëndësishme historike e jetësore të popullit shqiptar si : periudhën e paraluftës, gjatë luftës dhe atë të pasluftës së dytë botërore. Njëkohësisht krijimtaria e tij përfshin edhe periudhën e peripecive të ndryshme shoqërore, kohë kjo gjatë së cilës ndodhën ndryshime negative e ndonjëherë edhe pozitive. Si poet ishte zëdhënës i kohës, prandaj edhe krijimtarinë poetike të botuar e ndau sipas periudhave kohore. Kjo ndarje ka të bëjë me “vëllimin reprezentativ”[5] poetik “PËR TY”, vjershat e të cilit janë të ndara në këto cikle: “Nën hijen e robnisë”, “Flamujt e shpaluem” dhe “Jeta e re”.
Cikli i parë përfshin vjershat e periudhës së paraluftës së dytë botërore, kur gjendja e popullit shqiptar ishte vërtet tronditëse. Përmes vargjeve të botuara në gjuhën serbokroate: pasqyronte jetën e vështirë të popullit shqiptar në Jugosllavi dhe vegjëlisë në përgjithësi”, duke u inkuadruar kështu: në radhët e letërsisë së angazhuar sociale (…), që në atë kohë kishte përfshirë mbarë Ballkanin”[6]. Preokupim i tij kryesor tematik ishte ballafaqimi i jetës me luftën për ekzistencë, për liri e të drejta kombëtare e shoqërore. Krijimet poetike të kësaj kohe si: “Andrra e vajzës”, “Malli për t’pambërrijtshmen”, “Vegime”, “Mbramja”, “Pa titull”, “Lypsat”, “ Prej fëminisë”, “Zgjimi”, “Kush i pari bani”, “Qindro”, “Përshëndetje”, “Metohi” etj., janë tablo e vërtetë e pasqyrimit të jetës shqiptare, andaj edhe këtë cikël e titulloi: “Nën hijen e robnisë”.
Cikli i krijimeve poetike të shkruara gjatë luftës hap një faqe të tre të frymëzimit poetik të Esad Mekulit. Preokupim i këtij frymëzimi ishte ngritja në këmbë e shtresave të gjera popullore kundër robërisë e pushtuesve, ngritja e vetëdijes kombëtare, kushtrimi për luftë, urrejtja ndaj armiqve, dëshira për liri e pavarësi, dashuria ndaj atdheut, gëzimi për fitore etj. Duke u nxitur nga vet rrethanat kohore por edhe nga dëshira e madhe e poetit, që gjendja e popullit dhe atdheut të ndryshohet, ai do të jap kushtrimin për luftë edhe përkundër sakrificave të shumta, sepse një gjendje e tillë nuk mund të durohej. Do të jap këtë kushtrim në fazën kur populli shqiptar duke mos pasur vizion të qartë për të ardhmen, por edhe për shkak të shkallës së ulët të vetëdijes kombëtare. Ishte në dilemë se kah duhej të shkonte?! Thirrja e tij, edhe pse e thjeshtë, e arriti qëllimin e vet. Përmes këtyre vargjeve në krijimtarinë e Esad Mekulit, spikaten ngjarje e figura të ndryshme që e bënë luftën. Disa prej atyre ngjarjeve dhe figurave poeti i kishte përjetuar dhe njohur, andaj do të shkruajë me frymëzim vargje për Ramiz Sadikun, Meto Bajraktarin, Hajdar Dushin, e për ndonjë tjetër. Poezitë e kësaj kohe si : “Okupacioni”, “Kushtrimi”, “Landovicës”, “Ramiz, o vlla”, “nga fletorja partizane”,” Dy hero” etj., përbëjnë ciklin “Flamujt e shpaluem”.
Edhe pse të pakta në numër, ato e arritën qëllimin e vet dukë iu përmbajtur kërkesave të kohës. Në ciklin e vjershave të periudhës së pasluftës, me titull: “Jeta e re”, hyjnë poezitë në të cilat vërehet entuziazmi i madh për jetën e lirë, për atdheun, për njeriun e ri dhe për jetën në përgjithësi. Poezi të tilla janë: “Edhe na njerëz jemi”, “S’due”, “Brigje”, “Pamje”, “Malli”, “Prijs dhe mësues i popujve tanë” etj. Mirëpo, në anën tjetër poeti do të shkruajë edhe për disa dukuri negative që ndodhin në kurriz të shqiptarëve, në atë kohë. Pozita e shqiptarëve në kohën kur fillonte të shkruajë Esad Mekuli, ishte mjaft e vështirë, ngase çdo gjë shqiptare mohohej. Derisa para të ashtuquajturës Luftë Nacionalçlirimtare, poeti Esad Mekuli këndonte, atë që e ndiente, edhe pse e kishte të ndaluar të këndonte i lirë, ngase regjimi i atëhershëm dhe forcat e tjera shoviniste pengonin zhvillimin e arsimit, të kulturës, të shkencës dhe të jetës në përgjithësi. Ja si shprehet poeti:
“Pse lirinë e fituem me gjak-
Kurrkush s’na e fali,
Tue luftue errësinë
U bamë
të vetëdijshëm edhe na!
(“Shqiptari këndon”) [7]
Këto vargje, si edhe të tjera të kësaj fryme, janë vargje të protestës. Disa prej poezive me nota të këtilla janë: “Shqiptari këndon”, “ I varuni i këndon lirisë”, “Dhimbje”, “Porosia e nanës”, “Mos më thirr me emën t’huej”, “ Turk elhamdulila” etj.
Shqiptarët, sidomos krijuesit dhe intelektualët, edhe pas “lirisë së fituar”, ndiqeshin, persekutoheshin e madje ndodhte që edhe zhdukeshin në mënyrë misterioze. Realiteti shoqëror i kohës nuk guxonte të kritikohej, sepse sistemi shtetëror kishte ndërruar vetëm formën, prandaj aktualiteti, bashkë me të nesërmen duhej zbukuruar e glorifikuar. Urrejtja dhe përbuzja ndaj shqiptarëve do të vazhdojë edhe në shoqërinë e re. Kështu, edhe më tutje shqiptarët do të quhen “turq”, “shiftar”, njerëz me bishta”, “rajë”, e çka jo tjetër. Kjo dukuri do të rishfaqet në mënyrë drastike pas vitit 1981. Të gjitha këto fakte shoqërore, poeti Esad Mekuli do t’i hedh në letër, do t’i transportojë në vargje, të cilat do t’i botojë kur do të ndryshojnë rrethanat shoqërore. Sidoqoftë, poezia e tij në të shumtën e herëve, arriti të depërtonte te lexuesi dhe të ushtronte ndikim në jetën letrare e kulturore.
POEZIA DHE ANGAZHIMI
Sikurse e gjithë letërsia shqipe e viteve ’30, edhe një pjesë e krijimtarisë poetike të Esad Mekulit, është e orientuar kah tematika sociale dhe patriotike. Poezia e tij pothuajse qysh në fillimet e veta krijoji vizionin për të ardhmen. Sikurse poetët e tjerë të brezit të viteve ’30, edhe Esad Mekuli ka kënduar për këtë vizion, të cilin e ka konsideruar si një përsosmëri kolektive, domethënë si diçka që i mungonte popullit të tij, popujve të tjerë përreth, por edhe njerëzimit në përgjithësi. Dhe sa më dramatik që është motivi nxitës i fatit social e kombëtar, aq më të gjalla janë ngjyrat e besimit për të nesërmen. Këtë poeti e ndien si një ëndërr që ka realizimin e vet të mundshëm, prandaj edhe do të shkruajë:
Por-jo! Jo, o vllazën-zullumi kputet prej s’trashi-
Gjakësorit kungulli gjithmonë s’i shkon mbi ujë!
Ta dini-hekrat e robnisë dhe mjerimit shpejt kanë m’u kputë
e mbi rrënimet e s’vjetrës, krahas me popujt tjerë,
jeta e re do të fillojë…
Vajtimin lene! N’luftë! Përpara! Bini !
Qe-miliona t’shtypun të botës përbri i kini !
(“Qindro”)[8]
Angazhimi i Esad Mekulit ka rëndësinë e vet të madhe, ngase përmes fjalës artistike, duke hyrë thellë në përditshmërinë e jetës e cila ishte plot me kontradikta, do të ndikojë që ato të kuptohen e të tejkalohen. Do të ndikojë në ngritjen e vetëdijes kombëtare, kulturore, arsimore por edhe njerëzore, duke përkrahur të renë, revolucionin e çdo gjë që kishte të bënte me kohën. Kuptohet se nuk është as anës kritikës së deformimeve kombëtarë e shoqërore. Angazhimi i Esad Mekulit, është për problemet më vitale të qenies e botës shqiptare si dhe të preokupimeve për të ardhmen. Në fillim duke e zhvilluar aktivitetin e tij përmes fjalës artistike do të ndeshet me rrebeshet e kohës. Duke qenë e rrezikuar ekzistenca e qenies shqiptare nga çdo anë, ai që në start do të vihet në mbrojtje të identitetit kombëtar, edhe pse gjendja e atdheut ishte e robëruar e njerëzit aty endeshin të dërrmuar.
Trupin tand e kanë varrue, Nano! Trupin tand e kanë
varrue e ai përdridhet i dërmuem.
Po shoh
kthetrat e përgjakuna mbi te prej të cilave pikon ende,
pikon-mu në zemrat tona…
(“Metohi”)[9]
Angazhimi i tij ishte entuziast dhe këtë duhet kuptuar si të domosdoshëm, ngase e ka ndjerë në shpirt përballë asaj gjendje të katastrofave të vendlindjes. Por, edhe pse në gjendje të tillë poeti e do tokën e vet edhe përkundër faktit se organet e pushtetit bënin kolonizimin e tokave shqiptare. Ja si shprehet poeti.
Metohi!
Dashunija e lashtë e jonë për hapsanat tueja andrron,
dashunija e lashtë e jonë për vuajtjet tueja këndon-
mbi varrët tua sytë bahen pishtar i flakët rrëfeje !
(“Metohi”)[10]
Se sa ishte mishëruar me popullin e fatin e tij, shihet në vjershën “Popullit tim”, me të cilën hapet vepra “Për Ty”, ku popullit të vet poeti i drejtohet me këto fjalë:
Këndova mbi ditët fatlume që do të lindshin, pa dhunë
n’agimin e lirisë për ty me popuj këtu e ngjeti,
mbi forcë të bashkimit mbarë…
mbi vrullin tand të mshehun-
Unë, biri yt besnik dhe poeti.
(“Popullit tim”)[11]
Angazhimi i Esad Mekulit përmes krijimtarisë artistike shtrihet edhe në sferën sociale. Poeti duke e parë gjendjen e vështirë ekonomike nuk ka mundur t’i ikë përshkrimit të atyre situatave dramatike. Ai është frymëzuar prej situatave konkrete ekzistenciale të jetës. Këto situata si duket e kishin pjekur para kohe. Për këto situata dramatike thotë:
Ecin legjionet e të untëve me gjymtyrë të mëshehuna,
fytyrëzbehtë,
legjionet e të zbathurve e të zdeshunve, legjionet…
para tyre dridhet toka…- Thasaret mbesin të shkretë !
………………………………………………………………………………………….
Të ngimët nuk u besojnë që edhe pikën e mbrame
të shëndetit e fuqisë
për një kafshatë buke e kanë dhanë…
e ata, të shtypun nga mjerimi, me bark të ngjitun prej uje.
(“Legjionet e të untëve”)[12]
Format e angazhimit artistik të poetit Esad Mekulit ishin të ndryshme, varësisht nga rrethanat e kohës. Në fazën e parë të krijimtarisë, ai do të ngrejë zërin kundër gjendjes së mjerueshme dhe do t’u bëjë jehonë ideve përparimtare të kohës (në vitet para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore), për të cilat poeti kërkon që të realizohen në jetë, kurse në të ashtuquajturën kohë e re do të përpiqet t’i shpjegojë konceptet e shoqërisë. Ai nuk ngurron të angazhohet edhe në sfera të ndryshme politike, filozofike, pedagogjike, etike etj. Dhe mund të thuhet se fjala e tij ka ndikim të gjerë, sepse ajo ka të bëjë me njeriun e trevës sonë në rrjedhat e jetës shoqëroro-historike. Zërin e revoltës kundër padrejtësive shoqërore e kombëtare, poeti e ngriti që nga fillimi i krijimtarisë letrare. Në këtë kontekst kritiku letrar, Hasan Mekuli thotë : “Zëri i tij liridashës gërthiste plot protestë e mllef, plot angazhim të prerë e vendimtar kundër gjendjes së mjerueshme ekzistuese, kundër dhunës dhe qëllimeve të errëta që ushtronte-përgjithësisht, por sidomos kundër popullit tonë- regjimi antipopullor i Jugosllavisë borgjeze”[13]
Struktura tematike-motivuese
Poezia e E. Mekulit trajton kryesisht temën sociale, por nuk përjashton as temat e tjera që preokupojnë poetin. E pse ai është poet në radhë të parë social, më së miri e vërtetojnë frymëzimet nga jeta e popullit “me të gjitha baticat dhe zbaticat e tij”,[14] dhe se po ky frymëzim: ka gërshetuar të gjitha ato elemente që sajojnë autobiografinë e popullit” [15]. Duke u identifikuar në idealet e popullit E. Mekuli do të ngrejë zërin edhe kur e kishte të ndalur. Si poet militant ai do të protestojë ashpër kundër dhunës e terrorit, kundër skamjes e padijes dhe kundër padrejtësisë e deformimeve që bëheshin para dhe pas të ashtuquajturës Luftë Nacionalçlirimtare. Në krijimtarinë e tij hasen poezi me temë përshkruese, revolucionare, refleksive, peizazhistë, të atdhedashurisë, të protestës morale etj. Në të gjitha këto motive kemi realizime interesante poetike.
Poezia sociale
Gjendja e vështirë që i kishte kapluar shqiptarët në çdo fushë të jetës, e sidomos në atë ekzistenciale, i kishte detyruar ata që të merrnin rrugën e kurbetit për të siguruar kafshatën e bukës, jo vetëm për vete, por edhe për familjet e tyre. Për këtë kafshatë bukë, bashkëkombësit e poetit do të punojnë punë nga më të ndryshmet, nga më të rëndat, e kur nuk gjejnë, ata do të kërkojnë edhe lëmoshë për të jetuar. Për këta njerëz endacakë pas ekzistencës, poeti Esad Mekuli do të shkruajë sipas pamjeve duke u identifikuar me ta. Do të jetë, natyrisht, në anën e tyre, sepse poeti s’mund të jetë veçse me ata që vuajnë. Kjo më së miri shihet te poemthi “Kush i pari bani…” dhe te disa poezi të tjera. Duke mos pasur rrugëdalje në vendlindje për të jetuar sharrëxhinjtë shqiptarë ishin të detyruar të shkonin pas “77 bjeshkëve” për të siguruar kafshatën bukës. Të lodhur, të rraskapitur e të dëshpëruar ata jetojnë ashtu si munden, me shpresë se një ditë do të bëhet mirë edhe për ata. Kështu, ata jeta i mashtron. Ja, si i paraqet poeti viktimat e mjerimit përmes poezisë, “Lypsit”:
Ata janë fëmijët e mashtruem t’shpresave t’jetës
s’pshtejllueme
që për ‘i kore bukë vuejnë e enden kot.-
bijt e panjohur t’mjerimit, t’vuejtjeve e t’jetës
S’tmerrueme
që i lypin ndihmë njeriut e qiellit tue derdhë lot.
(Lypsit)[16]
Poemthi “Kush i pari bani…” është një rrëfim tronditës, por i vërtetë nga jeta e shqiptarëve në kurbet. Ky poemth është i ndarë në katër pjesë dhe secila në vete ngërthen diçka tronditëse. Në pjesën e parë, të titulluar “Nata”, shihet atmosfera e zymtë shpirtërore dhe fizike e kurbetqarëve, të cilët natën e kalojnë “në dhomzën e errët plot myk”, pa zjarr e pa ngrohje. Nata që vinte e shkonte jo vetëm që i mbyllte “horizonte”, por edhe dukej “si çerep i zi”, kurse pikat e shiut që bien në trupin e kurbetqarëve janë të rënda “si plumbi”. Jeta e tyre ishte aq e vështirë sa mezi jetohej.
Era tërbueshëm uluron mbi pullazet e çame t’shtëpive
dridhen trupat e ngrimë nën leckën e mbulojës në skutat
e errta t’dhomës,
në vorr për s’gjalli – të dënuem përç farosje…
Ferri i kësaj botë dorën ua shtrin t’mjerëve
para se me hy në parajsën e jetës s’amshueshme
(Nata)[17]
Nata e kurbetqarëve shqiptarë në vend që të ishte kohë e pushimit, ajo më tepër ishte natë e shqetësimit. Duke mos mundur të pushojnë sa duhet, e nata duke qenë e tmerrshme, kurbetqarët i zgjonte nga ankthi ”Mëngjezi” (pjesa e dytë e poemthit), i cili ishte “andërr e shartueme” për kurbetqarëve shqiptarë. Ky mëngjes sillte një mundim të ri, por edhe një shpresë të re, se mos ndoshta sot do të gjendet punë. Këta mërgimtarë nuk zgjedhin punë, ndërsa përbuzjet, ofendimet i përcjellin në çdo hap dhe ata i durojnë, sepse prej tyre presin “shumë gojë”:
Mëngjezi për ta asht-andërr e shartueme në zhgjandërr
t’zezë e t’mundimshme,
thirrje pamëshirshme për derdhjen e djersës e t’gjakut
qyteteve t’largëta, rrugëve… për kafshatën e thatë –
ai asht zgjim i idhët, plot andrrime për bukë……….
Sepse – çdo mëngjez asht nji thirrje e dhimshme
- Bukë për sot, o jetë, pse shumë buzë, presin prej meje!
(Mëngjezi)[18]
Ata enden rrugëve duke kërkuar punë, çfarëdo pune qoftë, të rëndë e të mundshme. Mjetet e tyre të punës janë: sharra, sëpata etj; aq sa poeti thotë: “O, vlla, me sharrë në krah…”. Këtyre mjeteve do t’u “shihet sherri” edhe në “planin kombëtar”, ngase, duke i mbajtur në brez, ato dalin pakëz prej setrës, andaj poeti pyet me ironi: “Mos vallë për këtë na quajtën njerëz me bishta?”.
Po të shoh prap-me duer të mërdhime nën sjetull,
me sharrën e stërlashtë mbi krah dhe sopatën e mpreftë të rrasun në shokë (…bishti i saj ka dalë mbrapa setrës dhe duket…
Vallë, mos për këtë na quejtën “njerëz me bishta”?!) –
(O, vlla, me sharrë në krah…)[19]
Duke u identifikuar plotësisht me qenien e vuajtur të sharrëxhiut, poeti në fytyrën e tij “lexon”:
“kam fjetur në podrumin e lagësht, unë i 13-ti
“dhe kam hangar në kusinë e bakrit të sjellun prej vendlindjes
fasulen e hollë të vendlindjes, unë i 13-ti.
” dhe mirë a ba, mbasi mujta diku m’e mëshehë kryet
“ dhe qeshë i lumtur kur pata me çka m’e me nxeh fuqinë…
“ edhe pse : unë kënaqem me pak (bare kështu thonë”!)-
prej këtyre duerve të mërdhime, atje mbas 77 bjeshkëve,
shtatë gojë presin…”
(O, vlla, me sharrë në krah…)[20]
E gjithë kjo gjendje tronditës njeriun tonë e degradonte në çdo pikëpamje, aq sa poeti do të thotë “ e kam pa të çmendun”. Ky njeri kurbetçar, duke mos pasur kurrfarë rrugëdalje për jetë, duke përjetuar vetëm skamje e mjerim, shfrytëzime ditë të errëta, e duke mos pasur mundësi dhe vetvetes t’ia shpjegonte se përse jeton, ai vjen në atë pozitë sa edhe çmendet. Gjendja e tij e molis aq shumë sa fytyra do t’i venitet, mendja do t’i degdiset diku larg, aq sa bëhet : “kurban mjerimi”.
“ E pashë në rrugë – syngulun në largësi:
në bebëzat e hapuna tmerri ishte strukë,
fytyrë –vyshkun e verdhë si shafrani,
prej përleshjes s’brendshme buzët shkrum dhe duert…
të mbërthyeme në grushta-t’ashpra si lëvore
e të thata su thupra;
…………………………………………………………………………………….
Sy-
Të grushtave të çuem të kryengritjes
dhe flamujve të lëshuem t’ujes e t’plogështisë,
në kandin etë cilëve mëshehen mëe mija gjama e namë-
klithje të mbytna në gjak…
sot e pashë kurbetqarin, vllahun tim-kurban mjerimi
(e kam pa të çmendun)[21]
Motivi social shfaqet edhe në poezitë e tjera të këtij poeti, siç janë, “unë”, ”legjionet e të untëve”, ” Muzgu në qytet”, ”Lypësit” etj., ku shihet drama e njerëzve të thjeshtë që mundohen fizikisht e shpirtërisht në jetë. Në këto poezi me temë sociale hetohen qartë vuajtjet e njerëzve të pambrojtur dhe të lënë në mëshirën e kohës jo vetëm në vend të huaj por edhe në vendlindje. Lirika sociale e Esad Mekulit është spontane dhe burimore. Frymëzimi i tij rrjedh spontanisht sepse nxitej nga realiteti jetësor. Përditshmëria dhe ngjarjet aktuale në poezinë me tematike të Esad Mekulit përgjithësohen artistikisht.
POEZIA PËRSHKRUESE-DESKRIPTIVE
Një pjesë e krijimeve poetike të Esad Mekulit i takojnë zhanrit të poezisë përshkruese apo deskriptive, me të cilën poeti edhe e fillon krijimtarinë e tij. Natyra në poezinë e Esad Mekulit, edhe pse na del e zymtë, edhe pse e ka mbuluar hija e natës (lexo: robërisë), edhe pse është ”e ngrime”, ajo është përsëri e pranishme. Edhe pse në pamje të parë duket sikur nuk e ka simetrinë e vet, natyra në vjershat e Esadit e ka bukurinë e vet të brendshme, të mbyllur e të pashprehur, bukuri kjo, e cila tërheq poetin, sepse është e tij. Njerëzit aty jetojnë me plot “andrrime” e shpresojnë për një të ardhme më të mirë. Po kjo natyrë do të paraqitet me të gjitha “cilësitë e qenies së gjallë” [22] duke përfshirë mëngjesin, muzgun, mbrëmjen etj. Përmes natyrës ai i ka gjetur frymëzimet për t’iu kundërvënë gjendjes ekzistuese. Poeti i shqetësuar, se, nuk mund ta jetonte jetën ashtu siç dëshironte dhe ëndërronte ankohet, sepse mbi tokën shqiptare kishte vetëm “zi e kob”. Në këtë aspekt vërehet një lirikë deskriptive. Si shembull po japim në tërësi poezinë “Do të tretem”
në kët mbrëmje të bardhë
Kur gjithë argjendi pikon
Nga naltësitë
Mbi tokën
Plot zi e kob –
Do të tretem
në dhimbjen e jetës së pajetueme
me shpresat e paagueme….
(Do të tretem)[23]
Në zhanrin e krijimtarisë përshkruese dominon natyra e vendlindjes së poetit – Plavës piktoreske dhe e mbarë atdheut e gërshetuar me të gjitha ambientet: tokësore, ujore e kohore. Edhe pse poeti herët do të largohet nga vendlindja, natyra e saj kishte lënë në qenien e tij mbresa të thella. Do të shkruajë për liqenin e Plavës, uji i të cilit duket si qielli i kaltër, pastaj do të shkruajë për fushat e Dukagjinit, arat e të cilit rrisin gjithçka, por do të shkruajë edhe për pranverën, vjeshtën, mëngjeset, mbrëmjet dhe për të gjitha ato bukuri që e karakterizojnë atdheun. Në vjershat e këtij lloji vërehet një heshtje, një heshtje që e shqetëson poetin, për shkak se njeriu shqiptar që bredh nëpër botë, nuk gjen një çast qetësie shpirtërore. Mirëpo, edhe përkundër vështirësive të shumta me të cilat ndeshet ky njeri në jetë, natyra për të dhe veçanërisht natyra e vendlindjes së tij, është e bukur dhe është kënaqësi të jetosh në të. Aty janë zanat që gjithnjë këndojnë, malet e Sharrit që kanë bukuri të paparë, Luboteni që qëndron përballë erërave etj.
Bashkë bore majesh pa shkri
Pra gjelbërt dhe e bardhë-
Luboteni pip në naltësi….
– O Sharr i lartë, i madh
Që na josh me bukuri:
Të duem, të mbajmë në gji!
(Sharrit)[24] Edhe prej vargjeve përshkruese shihet shpeshherë gjendja e vështirë e popullit shqiptar, gjendje kjo për të cilën poeti përdor mjaft sinonime. Në lidhje me këtë një kritik thotë:”Vetëm në tri vjersha të kësaj periode, “Malli për të pambërrijtshmen”, “Mbramja” dhe “Vegimi”, fjalët dhimbje, i lënduem, natë, terr, nxi, klithmë, re, ankth, vaj, vuajtje, dro, heshti me sinonimet e tyre i hasim më se tridhjetë herë!”[25] Edhe pse natyrën e ka mbuluar errësira, ajo prapë e ka shkëlqimin dhe ngjyrat e saj, e sidomos në mëngjes kur freskia e barit dhe puhia e erës është mjaft e këndshme. Përballë gjithë atyre vështirësive e problemeve në jetë, poeti Esad Mekuli e ndien natyrën si të lirë dhe endet në të si “fëmijë”:
Fushat erënjoma shtrihen
si trup i gufuem femne…
endem si fëmi, n’qetësinë agimore
dhe trupin e ushqej me freski
barishtave dhe t’erës…
(Në mëngjes)[26]
POEZIA REFLEKSIVE
Kritika letrare gjithnjë e ka përcjellë me vëmendje poezinë e Esad Mekulit. Ndër vjershat që e kanë tërhequr më së shumti vëmendjen e saj janë : vjersha ”Gjykimi”, për të cilën mendimet e kritikëve nuk janë pajtuar gjithnjë, pastaj vjershat: “Trungu”, “Në grykë”, (“Bistrica”, “Pisha në shkamb”, “Dy shqiponja”), “Brigje”, “Këngë pleqërisë” etj. Lidhur me poezinë “Gjykimi” disa kritikë thonë se poeti ka mohuar traditën letrare, kurse disa tjerë jo. Një nga mendimet në lidhje më këtë poezi është edhe i akademik Rexhep Qosjes, i cili pajtohet me diçka të thënë nga ky poet, kurse me atë që nuk pajtohet mundohet ta arsyetojë. Duke shkruar për poezinë e këtij krijuesi, ky kritik thotë se ka krijuar ndaras letërsinë shqipe, domethënë se nuk e ka njohur traditën letrare shqipe. Mes vargjeve, ku poeti dëshiron t’i flasë së ardhmes dhe është “nga pak romantik”, dhe mes atyre vargjeve ku flet për traditën, vazhdon ky kritik- “ka diçka
të vërtetë”. Në anën tjetër, duke mos u pajtuar me poetin se nga e kaluara nuk kemi trashëguar asgjë, thotë se kemi trashëguar “përpjekjet” për ndryshimin e gjendjes, pastaj kujdesin ndaj thesarit të bukur popullor, ndjenjën liridashëse etj. Dyshimi nuk hidhej mbi të kaluarën, por edhe për kohën kur Esad Mekuli ishte fillestar si krijues. Në fund kritiku Rexhep Qosja thotë se nuk mund të pranohet ky qëndrim ndaj traditës. Një kritik tjetër, Hysni Hoxha, në lidhje me këtë poezi thotë “është fakt i pamohueshëm se në këto vargje shfaqet një mendim negativ ndaj të kaluarës që, edhe të mirat e së kaluarës sonë”[27]. Edhe ky kritik nuk pajtohet me poetin Esad Mekuli, se të parët tanë nuk lanë asgjë, dhe se ky mendim mbi të kaluarën nuk duhet të interpretohet në mënyrë tendencioze. Ky reagim mbi të kaluarën ishte reagim emocional ndaj gjendjes së robëruar. Ndërkaq, një kritik tjetër, Vehap Shita, thotë se kjo poezi vjen si vërejtje brezave të ardhshëm për veprat e kohës së Esad Mekulit. Këto janë mendimet e disa kritikëve në lidhje me poezinë “Gjykimi” të Esad Mekulit. Këtë poezi nuk duhet kuptuar si mohim të shkrimit të traditës letrare, por s i mungesë e organizimit në sfera të traditës letrarë, por si mungesë e organizimit në sfera të jetës. Por, nëse është edhe ndonjë mohim, siç thotë kritika letrare, në të shumtën e rasteve, ajo është një revoltë e çastit, e nxitur nga gjendja e vështirë. Revoltat e tilla nuk janë të panjohura në krijimtari e në jetë. E nëse ka diçka të thuhet për këtë poezi, atëherë është besimi i tepërt në shoqërinë e re, ku kishin ndërruar deri diku raportet shoqërore:
Do të vijnë mbas nesh fëmijt tanë e fëmijt e femijvet tanë -breznitë,
dhe ata do të dijnë për ne, se na jemi pjella e Ditës së RE
-plot diell e dashni;
do të dijnë për ne, e dij, dhe do t’u kallxojmë me binduni
fëmijëve të vet
si kemi ngadhnjye mbi shekujt- tue vu t’kaluemen në gjunj:
si kemi ngritë, nga hini dhe vjetërsija, qytete t’reja
fabrika dhe katunde…
Si kemi shkrue kangë, si kemi thurë tregime
tue belbëzue abecenë edhe gjuhën vetë…
(Dhe ani, që të gjithë jemi marrë me çdo gja, si me qenë
mjeshtra çollak,me pak dije po me shumë vullnet…)(Gjykimi)[28]
Edhe në poezitë e tjera me motiv refleksiv poeti paraqet mendimin ndaj së kaluarës dhe kohës së vet. Edhe njëra edhe tjetra janë të mbushura përplot ngjarje dramatike nga jeta e popullit, i cili kishte mbijetuar dhe po mbijetonte, edhe përkundër dhunës së vazhdueshme. Të gjitha ato ngjarje, të cilat brezi i ri i dëgjon me vëmendje (rrëfimin për to), nxisin krenarinë e poetit: Tregonin ndër ndeja pleqtë kallëzime dhe urti
e nga ato, ja, buron proza e mbarë;
jehonin këngët e moçme në lahutë e çifteli
dhe iu përgjegjën më të reja poetë e muziktarë
na mësonin e rrëfenin të parët për vete e për kohën
Dhe sot poemat e simfonitë të denja po dëgjohen
(Trungu)[29]
Esad Mekuli gjatë gjithë jetës e ka preokupuar gjendja e pasigurt e bashkëvendësve të tij kudo që ishin ata. Dallohen poezitë që i përmendëm edhe më lart: “Bistrica”, “Pisha në shkamb”, “Dy shqiponja” etj. Përkundër ambientit të vështirë natyror dhe kushteve të tjera për të siguruar ekzistencën, pastaj presioneve të ndryshme, si, shpërngulja e shqiptarëve me dhunë nga trojet e tyre etj., ky njeri qëndron, ekziston. Poeti i këndon qëndresës, sepse “jeta asht luftë e papame për hapsi, për gjallesë-kundër çdo shtrëngese, çdo vërshimi shkatërrues!”[30]. Në këto poezi shihet qartë ngritja e zërit kundër diskriminimit që bëhej mbi popullin shqiptar. Me rëndësi për poetin ishte qëndrimi i njerëzve tanë në atdhe e vendlindje, edhe përkundër gjithë asaj dhune që gërshetohej me skamje e mjerim. Sipas poetit të gjitha dukuritë në natyrën shqiptare e bënin më të fortë ekzistimin e jetës:
Edhe Shqiponja, edhe njeriu shall-bardhë, edhe
Bistrica, edhe Pisha mbi shkamb – sa fuqi
jetësore të puthuna në një vend të kësaj natyre të vrazhdë e të bukur!
(Dy Shqipnja)[31]
Në përgjithësi poezia refleksive e Esad Mekulit ka pasur ndikim të madh, sepse ka prekur çështjet më vitale nga jeta shqiptare në momentet më të rëndësishme të kohës. Ajo që në të shumtën e rasteve është thënë nga kritika letrare se ka mohuar traditën letrare nuk mund të pranohet, sepse ka shumë fakte bindëse për të kundërtën. Si shembull po përmendim poezinë “Bjen sharkia e Ymerit”. Për ta shkruar këtë poezi poeti u ndikua në mënyrë të drejtpërdrejtë nga këngëtari popullor Ymer Riza nga Gjakova. Në një ndejë ku ishte prezent edhe vetë poeti, ky këngëtar aty për aty i shndërroi në këngë popullore vargjet e tij. Kjo tregon se poeti nuk ka mundur të ketë qëndrim negativ ndaj të kaluarës. Po të kishte qëndrim të tillë, ai nuk do të kishte qëndruar sigurisht në odë ku këndohej me çifteli e sharki – sigurisht edhe për të kaluarën tonë dhe nuk do të frymëzohej nga ato.
POEZIA E LUFTËS DHE E REVOLUCIONIT
Duke mos u pajtuar me realitetin ekzistues, por duke qenë në rrjedhë të kohës, tek E. Mekuli që në fillim lindi mllefi poetik. Ky mllef shfaqet si zjarr i takimit të dy ndjenjave: dufit rinor për vendlindjen dhe njerëzit e saj nga një anë dhe revoltës për shkak të gjendjes së atyre njerëzve, për padrejtësitë sociale e kombëtare që ushtronin të tjerët mbi ta, në anën tjetër. Edhe pse poeti E.Mekuli përjeton një jetë me dhimbje të shumta, të zhytur në hapësirën e zymtë të Ballkanit, tek ai nuk mund të fshihen idetë për një të ardhme më të mirë. Ai gjithnjë ishte nga pak optimist dhe kishte besim të plotë në forcat shoqërore të vegjëlisë e në revolucionin socialist që po ngadhënjente. Madje, për këtë revolucion do të jap edhe kushtrimin për luftë, sepse një gjendje e tillë e kishte demoralizuar mjaft poetin: Hej, çoji grushtat
populli im
ndër pranga!
shko në rrugën e gjakut:
-ja vdekje, ja Liri!
(Kushtrimi) [32]
Revolucioni, që kishte si moto vëllazërim-bashkimin e kombeve, edhe shqiptarët do t’i bashkëngjiten. Edhe njerëzit gjakut të poetit do të derdhin gjakun e tyre në luftën e gjerë antifashiste. Mirëpo, pas luftës, ata do të ndahen të zhgënjyer e të mashtruar, pra, do të vazhdohet me avazet e vjetra. Gjatë luftës e revolucionit, ku do të marrë pjesë aktive, poeti do të shkruajë poezi për vëllazërim-bashkimin, për dëshmorët e luftës, për ndonjë ngjarje të saj, për ndonjë personalitet të dalluar të asaj kohe etj. Disa prej këtyre poezive i shkroi me qëllim që të t’u shmangej ndjekjeve të pushtetit, por në anën tjetër edhe për shkak se i ka ndjerë në shpirt, sepse ato ngjarje ishin të kohës. Duke i besuar idesë së proklamuar, poeti ynë do të shkruajë:
Pra, t’përqafemi vllaznisht, t’na ndihet njizashëm
kushtrimi-
mbi gjak e mëni shekujsh të lulzojë njihërë
bashkimi!
(Dashunija)[33]
Forcat burokratike dhe shoviniste të pushtetit të pasluftës shpeshherë theksonin se lirinë shqiptarëve ua kanë sjellë të tjerët dhe se ata e gëzonin si të gatshme. Esad Mekuli i kundërvihet kësaj propagande. Një gjë e tillë nuk ishte e vërtetë. Edhe vet pjesëmarrës i atij revolucioni, ai do të shkruajë se populli i tij ka derdhur gjak sikur të tjerët:
Po! N’errësirën e shtypjes së randë sa shkëmbi,
Ndëgjova thirrjet që të bana me dalë n’dritë-
Pse për liri – me të tjerë
ke dhanë edhe ti
djersë e gjak… si etnit
(Popullit tim)[34]
Lidhur me të ashtuquajturën Luftë Nacionalçlirimtare dhe me revolucionin, poeti Esad Mekuli do të shkruajë edhe poezi të tjera, që do t’ua kushtojë shokëve të tij, të cilit ishin edhe ata pjesëmarrës të saj, madje disa prej tyre edhe dëshmorë të luftës (Ramiz Sadiku, Emin Duraku, Mustafa Bakija etj.), e disa prej tyre ende ishin gjallë, por të dëshpëruar. Në elegjinë për Ramiz Sadikun, poeti këndon për luftëtarin dhe shokun besnik të luftës, prijësin me të cilin u ngrit i tërë vendi për çlirimin e atdheut:
Bacë, o vlla- Ramiz!
O shok, e krah- o pris!
Me ty o proletar
nën Yllin çlirimtar,
u zgjue i ulti rob-
puntor e katundar!
(Ramiz, o vlla)[35]
Shpeshherë poeti frymëzohet edhe nga ngjarjet historike të popullit, si edhe nga figurat e luftëtarëve të ndryshëm. Një figurë e tillë është Xhemal Kada, luftëtar i brigadave internacionale të Spanjës. Poeti do ta quajë Xhemal Kadën, i cili kishte dhënë jetën për lirinë e Spanjës “Trendafil i Dukagjinit”, flamur i fisit të tij etj. Esad Mekuli, e dinte se kjo poezi nuk do të pritej mirë nga pushteti aktual, por kjo poezi nuk do të pritej mirë nga pushteti aktual, por e dinte se do të arrinte efektin e duhur, ngase nuk ishte ajo liria për të cilën kishin luftuar ai dhe shokët e tij të idealit:
Në pragun e verës së pjekur,
Rini e kositur
Për Spanjën e dashur-
Për jetën pa kufij.
Xhemal flokëkuqi
Trëndafil i Dukagjinit
Mbi varret pa nishana-
Flamur i fisit tim !
(Flamur)[36]
Edhe pse poezi me temë nga një luftë e revolucion që u shua me gjak, pra nga një revolucion “i dështuar”, vargjet e kësaj poezie do të mbeten si vargje-dëshmi të angazhimit të një intelektuali të kohës. Përmes vjershave të këtij cikli poeti Esad Mekuli, u kundërvihej shpifjeve e akuzave të shumta që lansoheshin kundër fakteve të gjalla të historisë sonë.
POEZIA E PROTESTËS
Për disa nga dukuritë negative dhe ngjarjet tronditëse të periudhës së pasluftës, E. Mekuli një kohë do të shkruajë, por nuk do të botojë. Ishte fjalë për deformimet e njohura që po pësonte (pushteti popullor). Por në mesin e këtyre shkrimeve, ka edhe të atilla që ai do t’i botojë në “Jetën e re” apo në kuadër të përmbledhjes “Për ty”. Në këtë grup hyjnë një numër vjershash që “e shpjegojnë psikologjinë e njerëzve tanë, botëkuptimet e tyre, një lloj ndjenje krenarie dhe inferioriteti që i ka mundur, pastaj njëfarë pasigurie e mosbesimi nga i cili nuk kanë mundur të shkëputen lehtë, pikërisht për shkak të jetës së gjatë në robëri e shtypje të çdo lloji”.[37] Edhe pse rreziku ishte evident, Esad Mekuli do të marrë guxim e do t’i botojë këto poezi, të cilat ishin protestë e ashpër kundër atyre deformimeve, aksionit për mbledhjen e armëve dhe presioneve të tjera të shumta që bëheshin në kurriz të shqiptarëve. Si poet dhe si njeri herët e ka vërejtur këtë diskriminim, dhe që në vitin 1938 do të shkruajë vjershën “A asht fajtor shqiptari?”. Për ta shkruar këtë poezi poetin e nxit lajmi tronditës për marrëveshjen mes Serbisë e Turqisë për shpërnguljen e 400 mijë shqiptarëve nga trojet etnike të tyre për në shkretëtirat e Anadollit. I revoltuar nga kjo marrëveshje “xhentëlmenë”, poeti Esad Mekuli pyet se a mund të jetë fajtor njeriu- shqiptar që jeton në tokën e vet:
A asht fajtor Shqiptari pse nën këtë qiell jeton,
Nën këtë qiell-në trojet e të parëvë të vet?
A asht fajtor pse asht, e përkundër të gjithave-qindron
Shqiptari, rob e njeriu që i vetvetes të jet?!
(A asht fajtor shqiptari)[38]
Edhe pse u botua shumë vjet më vonë, kjo poezi, pati jehonë të madhe, sepse dukuritë e tilla kishin nisur të shfaqen përsëri në kohën kur botua ajo.
Pos shpërnguljes, kishte edhe dukuri të tjera kundër shqiptarëve si : ndjekja, persekutimi, mohimi, vrasja, përbuzja, ofendimi etj., që e shqetësonin poetin në lidhje me këto dukuri, ai sikur zhvillon dialog me ata njerëz që i shkaktonin këto veprime çnjerëzore. Kërkon nga ata që të mos e thërrasin “me emën t’huej”, me fjalë e emra përbuzës si: “turq”, “shiftarë”, “rajë”, “njerëz me bishta” etj., sepse e preknin thellë në ndërgjegje dhe ia trazonin plagët të cilat nuk ishin shëruar ende. Por, forcat shoviniste të pushtetit jugosllav i bënin këto me qëllim që të shkaktonin përçarje mes shqiptarëve në kohën kur niveli i vetëdijes kombëtare ishte i ulët, gjoja se shqiptarët këndej kufirit ishin “shiftarë” (ishin “turq”, dhe ishin të huaj në këtë tokë), kurse ata të Shqipërisë ishin shqiptarë të vërtetë. Për ta ilustruar këtë po japim disa vargje të dy poezive të ndryshme:
Po, s’jemi turq, nuk jemi!
Jo kurr’! Ta din të tanë:
Shqiptarë dhe t’parët i kemi.
Feja prej kombit s’na ndanë!
(Turk, elhamdulilah)[39]
dhe:
-O, ti di
Çka jam!
Atë, atë ma thuej:
Mos trokit në portën e hapun në këtë ditë
t’pranverës sime,
mos më thirr
me emën t’huej!
(Mos më thirr me emën t’huej) [40]
Dama tronditëse kolektive e bashkëkombësve të poetit shprehet në mënyrë autentike edhe në vargjet e mëposhtme:
Qemë- jo njerëz,
Po robë:
Pa bukë, liri-n’uzdajë;
Në votrën tonë
pa shtëpi
në plangun tonë- argatarë!
Qemë-turq,
dreqën me bishta
qemë-rajë
Që t’hiqet në vargoj të mjerimit të përbuzën
-shiftarë!
(Shqiptari këndon)[41]
Një problem tjetër, që në vitet ’50 kishte marrë përmasa të mëdha, ishte i ashtuquajturi aksion për mbledhjen e armëve. Një njeri, njëri nga ata të shumtit, që i torturojnë përfaqësuesit e organeve të pushtetit, duke mos patur armë, e var veten. Këtë njeri të varur njerëzit as që guxonin ta shihnin nga frika, sepse ata mund të binin viktimë. Me fjalët e këtij njeriu të varur, poeti dëshiron të tregojë se koha në të cilën jetonin nuk ishte kohë e lirisë. Kjo është porosia e poezisë:
Udhërrëfyese le t’bahen këto duer të mija
dhe plagët që trupin tim shëmtojnë
pishtare ndriçuese n’çdo rrugë pa shkëndija,
e laku rreth qafës-ku mbarojnë vuajtjet
për jetën ma të mirë
në kët ditë të lirë,
në kët ditë të lirë!
(I varuni i këndon lirisë)[42]
Të gjitha poezitë që trajtojnë këtë temë janë të dhimbshme. Tronditës është edhe rasti i mësuesit Jusuf Jusufi nga Tetova, i cili, si shumë të tjerë, ishte shpërngulur në Turqi. Ekzemplari i revistës “Jeta e re”, të cilën e drejtonte Esad Mekuli, kthehet me shënim “shpërngul në Turqi”. Kjo gjë e pikëllon poetin, sepse ky mësues e kishte braktisur detyrën e tij apo, siç thotë poeti, e kishte “trathtue”, pikërisht kur popullit i duheshin njerëzit e arsimuar. I revoltuar poeti shkruan:
Pandeh
Si mësojtore
O Mësues
Të cilën e ke trathtue
(Dhimbje)[43]
Si plotësim a kundërvënie poezisë së mësipërme është poezia “Porosija e nanës”, ku nëna, përkatësisht vendlindja, i porosit djemtë e saj që të mos shpërngulen, sepse ky ishte vendi i tyre. Për atë vend kishin derdhur gjak edhe të parët e tyre, andaj edhe ata duhet ta gëzonin e ta jetonin jetën:
Unë be po u qes,
Bre djelm-
në trollin
që shkelët si fëmi,
në eshtrat e të parëve,
në gjakun derdhun për liri,
në fatlumninë tuej e të nipave,
në tamblin e gjive të mi’ –
m’i terni lotët që t’harroj çdo dhimbë:
mos me u nda
prej prehnit tim
as vllau me vlla!
(Porosija e nanës)[44]
Vargjet e Esad Mekulit që frymëzohen nga ndjenja e protestës janë fragmente tronditëse të shkëputura nga përditshmëria e njerëzve tanë. Duke qenë i mishëruar me jetën e popullit poeti është frymëzuar prej halleve të tij dhe ka ngritur zërin e protestës, revoltës dhe të ndërgjegjes kundër atyre dukurive, sepse edhe ata janë njerëz. Ai i ka ndier thellë në shpirt ato ngjarje sa që disa vjersha për to, edhe pse i ka shkruar, për shkak të censurës, nuk ka pasur guximin t’i botojë. Këto vargje edhe pse në të shumtën e rasteve deklarative apo përshkruese kanë vlerat dhe rëndësinë e vet. Qëllimi i poetit ishte që ta ngrejë zërin dhe ta thotë të vërtetën. E tha përballë rreziqeve të shumta, madje edhe kur atë mund ta vrisnin “si një këlysh”.
DIÇKA RRETH VARGUT DHE STRUKTURËS FIGURATIVE
Përpos asaj që thamë deri më tani për krijimtarinë poetike të Esad Mekulit, është me rëndësi të thuhet diç edhe për strukturën ritmike dhe figurative të kësaj poezie. Edhe pse ky poet do ta fillojë krijimtarinë letrare në gjuhë të huaj, në gjuhën serbo-kroate, shprehja e pasur poetike dhe lloj-llojshmëria e vargut nuk do të mungojnë.
I frymëzuar nga përditshmëria e hidhur e jetës dhe duke mos mundur t’i ikë realiteti, poeti do të krijojë vargje të ndryshme në pikëpamje tematike, ritmike dhe figurative. Në poezinë e tij hasen vargje të ndryshme, si p.sh. : vargje të lira, të gjata, të shkurta, vargje monokolnëshe, por shpeshherë vargjet e tij do t’i ngjasojnë edhe prozës.
Vargu i lirë është karakteristik për poezinë e Esad Mekuli dhe është i pranishëm në shumë poezi të tij si p.sh.: “Dashunija ime”, ‘Zgjimi”, “Metohi”, “Malii”, “Kangë intime” e shumë të tjera. Vargu i thyer përdoret në poezitë si: “ Shqiptari këndon” etj. Vargjet e gjata në poezinë si: “Gjykimi”, “Në liqenin e zanave”, “Kush i pari bani” etj. Edhe vargjet monokolonëshe nuk janë të pakta. Si shembull kemi poezitë : “Kur lufton për jetë”, “Aty jam”, “Jam krenar”, “Rinisë”, (nga poema e hidhur) etj. Me vargjet e tij të formave të ndryshme poeti krijon strofën, rimën, sonetin etj. Strofa është prezentë në disa poezi, si p.sh.: “Unë”, “Rinisë” etj., rima në poezinë “Lypsit” etj., kurse sonetin e kemi në poezinë “Mramja” etj. Edhe pse i ndikuar nga letërsia jugosllave dhe botërore në vargjet e tij të lira, gjithnjë kemi natyrën e ambientit shqiptar me të gjitha ngjyrat e saj. Për të arritur efekte të ndryshme poetike Esad Mekuli do të përdorë fjalë që do të përsëriten në poezi, pastaj vargje të tëra, por edhe strofa të plota. Si shembull për këtë kemi poezinë “Unë”, ku poeti do të përsërisë strofën e parë edhe në fund, pastaj strofat të poezitë “Metohi”, “Lypsit” etj.
Në krijimtarinë e tij poetike Esad mekuli përdor edhe figura në ndryshime stilistike. Njëra prej atyre figurave më të shpeshta është krahasimi, që në krijimtarinë e poetit është përdorur mjaft dendur. Përmes kësaj figure poeti i jep ngjashmëritë mes fenomeneve e objekteve të ndryshme që u ngjasojnë dukurive të jetës. Shembuj të tillë kemi te poemthi “Kush i pari bani”, ku “qielli” krahasohet me “çerepin e zi”, por edhe është i rëndë si “tunxhi”, pastaj zëri i sharrëxhiut krahasohet me dënesen e nënës, ofshamën e saj; pikat e shiut në trupin e kurbetqarëve janë të rënda si plumbi, si kazmat e punëtorëve që bien në tokë. Po ky njeri krahasohet edhe me shafranin, kurse duart e tij duken si lëvore të thata të thuprave. Kokat e lypësve që i kanë mbushur rrugët kudo, duken si “thumb i zi”.
Përmes këtyre figurave jepet edhe gjendja e zymtë e vendlindjes, e cila krahasohet me “retë hijerënda”, që e kishin kapluar dhe mbyllur “horizontet”. Për të dalë nga kjo gjendje poeti është edhe vegimtar dhe vegimet e tij janë:
Si qingja t’shpërndamë që rrëshqasin n’kaltrim
tufat bardhore
dhe qielli kumbon n’bardhësitë e tij virgjinore…
(Vegime)[45]
Si figurë tjetër që është përdorur mjaft në poezinë e Esad Mekulit është edhe kontrasti apo antiteza, përmes së cilës jepen dukuritë kundërshtuese në jetë. P.sh.
Pse – t’hollë,tepër t’hollë e ke setrën, kurse xhepat
janë shumë të ngushtë për duart e tua t’ajuna
(O, vlla, me sharrë në krah)[46]
Pastaj po aty vërehen vetë nëntitujt kontrastivë si: Nata-mëngjesi; errësirë-drita; ëndrra-zhgjëndrra; mjerimi-begatia etj. Edhe simboli si figurë është përdorur mjaft. Ngjyra e kuqe në poezinë e Esad Mekulit simbolizon rrezikun që ishte evident çdo çast përballë jetës që ishte plot me kontradikta. Si simbol poeti do të përdorë edhe numrat. P.sh. numri 13-të. Kemi edhe simbole të tjera si p.sh. dielli dhe rrezet e tij simbolizojnë ditët e jetës së re, nata e errët simbolizon robërinë. Prej figurave dallohet edhe epiteti, i cili është mjaft origjinal. Në vargjet e tij hasen epitete të tilla si p.sh.: sharrë e stërlashtë, sopat e mprehtë, fasule e hollë, thumb i zi, gjijt e irnuam, plis i leckosun, gardhiqe të shtremba, buzët shkrum, fytyrë-vyshkun, pullaze të çame, dhomzë e errët etj. Nga figurat poetike nuk mbesin anash as personifikimi dhe metonimia. Kjo më së miri shihet në poezinë “Pamje”
Shiriti i bardhë i rrugës dhe ngjyrat e mengjezit.
Në perëndim-majet e dhambzueme të Bjeshkëve të Nemuna
si me pasë kafshue qiellin…
Shtyhet lehtas qerrja jetike… Rrotat e vjetra kalamenden
mbi pluhun
Qet’ e imtë peshën e mëngjezit tërheqin: paramendon e
nji grusht sanë
dhe atë me strajcë- plisin e irnosun, këmishën e arnueme
Dhe fletën e bardhë t’gazetës në duert e shtrime…
(Pamje)[47]
Në krijimtarinë e Esad Mekulit ka edhe mjaft figura të tjera poetike, prandaj kjo që thamë lidhur me këtë çështje është vetëm një segment i këtij kapitulli. Të themi në fund se vargjet dhe figurat në krijimtarinë e Esad Mekulit i veçon një trazim i brendshëm dhe i jashtëm ndjenjash të akumuluara në qenien e poetit.
P Ë R F U N D I M
Lexuesit e poezisë së Esad Mekulit gjithnjë do të mbeten të pasionuar pas saj, sepse në esencë ajo është poezi e frymëzuar nga përditshmëria e hidhur shqiptare. Kjo poezi implikon shumë ngjarje nga jeta e popullit, por njëkohësisht shumë vargje të tij ishin edhe nxitëse për të ecur me kohën. Edhe pse krijimtaria poetike e Esad Mekulit është jovoluminoze, ajo ka arritur të depërtojë në të gjitha shtresat e lexuesve dhe të arrijë popullaritet, sepse ai krijoi nëpër periudha të ndryshme shoqërore-historike, të cilat ishin plot me kontradikta. Në këtë kontekst, ai do të krijojë besimin në vete, por do të ndikojë edhe në gjeneratat e reja me bindjen se fuqia më e madhe për çlirimin dhe ardhmërinë e një populli është vetë ai.
Poezia e Esad Mekulit ishte një zë i ndërgjegjes së kohës, por edhe i durimit dhe revoltës. Esad Mekuli i takon grupit të atyre krijuesve që, me krijimet e tyre artistike, luajnë rol të rëndësishëm në jetën e një populli. Me krijimtarinë e tij poetike, ai u bë kronist por edhe pararendës i jetës së shqiptarëve të kësaj pjese të atdheut për më se gjysmëshekulli. Ai i beson fuqisë së artit dhe shpreson se përmes saj mund të ndikojë në rrjedhën e historisë. Edhe pse krijimtarinë letrare e filloi në gjuhë të huaj e në një stil përshkues, por të qartë, ajo të lë përshtypje dhe është tërheqëse për t’u lexuar dhe rilexuar shumë herë.
Ky poet është vlerësuar mjaft lart si nga ana e lexuesve, ashtu edhe nga ana e kritikës letrare. Për poezinë e këtij krijuesi të shquar nuk ka shkruar vetëm kritika shqiptare, por edhe kritika në gjuhët e letërsive të popujve të ish Jugosllavisë. Në përgjithësi kritika atë e ka vlerësuar lart. Kështu, akademik Rexhep Qosja, duke folur për krijimtarinë e këtij poeti thotë se fama e Esad Mekulit “mund të matet me famën e Majakovskit, Apolinerit, Lorkës, Jeseninit në vendet e tyre”.
Esad Mekuli që në fillim të krijimtarisë ishte dhe mbeti një poet i angazhimit social, shoqëror e kombëtar, duke mos përjashtuar as angazhimet e tjera. Për Esad Mekulin si njeri dhe si poet kanë shkruar edhe shumë kritikë vargje, poezi të ndryshme, madje edhe kurorë sonetesh. Një rol të madh ka dhënë në përkthimin e veprave të ndryshme letrare, pastaj në organizimin e jetës letrare dhe kulturore, sidomos përmes revistës letrare “Jeta e re”, e cila nën redaktimin shumëvjeçar të këtij poeti, arriti t’i hapte horizonte të reja zhvillimit kulturor dhe letrar të shqiptarëve në ish Jugosllavi.
Në krijimet artistike të poetit Esad Mekuli nuk mungon pothuajse asnjëherë porosia dhe mesazhi i madh kombëtar, shoqëror dhe etik. Përkitazi me këtë, poeti dhe kritiku Agim Vinca, thotë se, Esad Mekuli është: “Poet që fjalës së shkruar i ka ngarkuar përherë një mision të lartë formues, etik dhe shoqëror, ideor dhe edukativ, por edhe estetik, dhe që ka shkruar kryesisht atëherë kur ka pasur diçka të rëndësishme për të thënë”[48].
Kredo artistike e poetit Esad Mekuli ishte të qenit “bir besnik dhe poet i popullit të vet”, siç thoshte në vjershën programatike “Popullit tim”, me të cilën edhe hapet vëllimi i tij kryesor me poezi “Për ty” (1955). Edhe në përmbledhjet e mëvonshme si “Avsha ada” (1971), “Drita që nuk shuhet” (1989) etj., me gjithë ndryshimet dhe evoluimet i mbetet besnik këtij ideali të madh social dhe estetik. Pjesën dërrmuese të veprës së vet ai, ia kushton popullit, duke u identifikuar plotësisht me vuajtjet dhe shpresat e tij, aq sa mund të thuhet se Esad Mekuli, ishte dhe mbetet një poet që e meriton epitetin “poet i popullit”.
BIBLOGRAFIA E VEPRAVE TË ESAD MEKULIT
- Pë ty, “Mustafa Bakija”, Prishtinë, 1995.
- Për ty, (Botim i plotesuem dhe i përmisuem), “Rilindja”, Prishtinë, 1963.
- Dita e re, “Rilindja”, Prishtinë, 1966.
- Për ty, (Botim i tretë i plotusuem), “Rilindja”, Prishtinë, 1967.
- Avsha ada, “Rilindja”, Prishtinë, 1971.
- Vjersha, “Rilindja”, Prishtinë, 1973.
- Dita e re, ( Lektyrë shkollore). “Nasha kniga”, Shkup, 1977.
- Brigjet, “Rilindja”, Prishtinë, 1981.
- Rinia e kuqe, “Rilindja”, Prishtinë, 1983.
- Drita që nuk shuhet, “Rilindja” Prishtinë, 1989.
LITERATURA
- Zhan-Pol Sartër, Letërsija e angazhime, “Jeta e re”, nr. 3, 1960, Prishtinë, f. 246-252.
- Vehap Shita, Frymëzimi poetik i Esad Mekulit, “Gjurmëve të letërsisë”, “Rilindja” Prishtinë, 1070, f. 53-72
- Ali D.Jasiqi, Jeta jonë në vizionin poetik të Esad Mekulit, “Shfletime” “Nova Makedonija”, “Shkup. 1972, f. 80-84.
- Hasan Hasani, Ju paraqesin shkrimtarët, “Shkëndija”, nr. 18, 1972.
- Rexhep Qosja, Poeti si pararojë shpirtërore e popullit, parathënie e librit “Vjersha”, “Rilindja”, Prishtinë, 1973. f. 7-17.
- Hilmi Agani, Mbresa dhe mendime për poezinë e Esad Mekulit, “Gjurmë”, “Rilindja”, Prishtinë, 1973, f. 7-17.
- Rexhep Qosja, Esad Mekuli, “Dialogje me shkrimtarët”, “Rilindja”, Prishtinë 1979 (botim i dytë), f. 215-251
- Hysni Hoxha, Poezia si dokument tronditës i realitetit, “Kritika”, “Rilindja”, Prishtinë, 1977, f. 21-28
- Dr.Agim Vinva, Poezia e patosit kolektiv, “Struktura e zhvillimit të poezisë së sotme shqipe (1945-1980)”, “Rilindja”, Prishtinë, 1985 f. 41-83.
- Isak Shema, Shtigje të krijimtarisë poetike të Esad Mekulit, f. 28-56 dhe Pikëpamjet e poetit mbi letërsinë, “Aspekte të letërsisë”, “Rilindja”, Prishtinë 1985, f. 282-290.
- Esad Mekuli, Mbi krijimtarinë letrare, “Jeta e re”, Prishtinë, Nr. 5, 1981, f. 780-798
- Esad Mekuli, Mbi krijimtarinë letrare, “Jeta e re”, Nr. 5, 1981, Prishtinë, f. 611-619.
- Hasan Mekuli, Arti poetik si trajtë e vetëdijes estetike dhe shoqërore, “Jeta e re”, Nr. 5, 1981, Prishtinë, f. 661-679.
- Branko Jokiq, Esad Mekuli – Eho i popullit, “Jeta e re”, 1981, Prishtinë , Nr.5, f. 735-738 .
- Vlladeta Vukoviq, Esad Mekuli, “Jeta e re” , Nr. 5, 1981, Prishtinë , f. 708-716.
- Ali Aliu, Kontinuiteti i mendimit poetik, “Jeta e re”, Nr. 5, 1981, Prishtinë, f. 717-724.
- Ibrahim Rugova, Pikëpamjet estetike-letrare të Esad Mekulit, “Jeta e re” Nr. 5, 1981, Prishtinë , f. 742-751.
- Abdullah Karjagdiu, Pesë poezi të lexuara, “Jeta e re” Nr. 5, 1981 Prishtinë, f. 765-779.
- Vehap Shita, Esad Mekuli – dritë që nuk shuhet. “Jehona”, shtator 1993, f. 5.
- Artikuj, shënime, intervista, ese e shkrime të tjera kritike letrare lidhur me jetën dhe krijimtarinë e Esad Mekulit botuar në periodikun shqiptarë.
PËRMBAJTJA
Hyrje……………………………………………………………………………………………..1
Poezia e Esad Mekulit në rrjedhën e kohës…………………………………………..4
Poezia dhe angazhimi……………………………………………………………………….7
Struktura tematike-motivuese…………………………………………………………..10
Poezia sociale…………………………………………………………………………………11
Poezia përshkruese-deskriptive…………………………………………………………14
Poezia refleksive……………………………………………………………………………..16
Poezia e luftës dhe e revolucionit……………………………………………………….19
Poezia e protestës…………………………………………………………………………….22
Diçka rreth vargut dhe strukturës figurative………………………………………….26
Përfundimi………………………………………………………………………………………28
Bibliografia e veprave të Esad Mekulit…………………………………………………31
Literatura………………………………………………………………………………………….32
Përmbajtja……………………………………………………………………………………….33
[1]. R. Qosja, Poeti si pararojë shpirtërore e popullit, Vjersha, Prishtinë, 1973, 2. E. Mekuli, Mbi krijimtarinë letrare “Jeta e re”, Nr. 5, 1981, f. 613
3. S. Syla, Krtika dhe vepra, f. 123.
[4] Hilmi Agani, Mbresa dhe mendime për poezinë e Esad Mekulit, Gjurmë, Prishtinë, 1975, fq 113
[5] Agim Vinca, Struktura e zhvillimit të poezisë së sotme shqipe (1945-1980), Prishtinë, 1985, f. 70
[6] Agim Vinca, vepra e cituar, fq. 70.
[7] Esad Mekuli, Brigjet, Prishtinë, 1981, f. 74.
[8]. Esad Mekuli, Vjersha, Prishtinë, 1973, f. 61.
[9] Esad Mekuli, Po aty, fq. 59/60.
[10] Po aty, fq. 60
[11]Po aty, fq. 71.
[12] E. Mekuli, Brigjet, fq. 42/43/
13. Hasan Mekuli, Arti poetik…, “Jeta e re”, Nr. 5, 1981, f.664.
[14] Isak Shema, Aspekte të letërsisë, Prishtinë, 1985, f. 30.
[15] . Po aty, fq 30
[16] Esad Mekuli, Vjersha, 1973, fq. 37
[17] Po aty, fq. 51
[18] Po aty, fq 52/53
[19] Po aty, fq 54.
[20] Po aty, fq 54/55
[21] Po aty, fq 56/57
[22]. Hysni Hoxha, Poezia si dokument tronditës i realitetit, Kritika,1977, f. 24
[23] Esad Mekuli, Brigjet, f.21
[24] Po aty, fq 25
[25] Hilmi Agani, punim i cituar, fq 114
[26] Esad Mekuli, Brigjet, fq 22
[27] Hysni Hoxha, punim i cituar fq. 27.
[28] Esad Mekuli, fq. 29
[29] Po aty fq. 117
[30] Esad Mekuli, Brigjet, fq.61
[31] Po aty fq, 61
[32] Esad Mekuli, Brigjet, fq 34
[33] Po aty. fq 57
[34] Po aty, fq.67
[35] Po aty, fq. 59
[36] Esad Mekuli, Dita e re, fq 23
[37] Vehap Shita, Frymëzimi poetik i Esad Mekulit, Gjurmëve të letërsisë, fq.66
[38] Esad Meklui, Brigjet, fq 46
[39] Po aty, fq. 80
[40] Po aty, fq. 81
[41] Po aty, fq, 72
[42] Po aty, fq 82
[43] Esad Mekuli, Vjersha, fq 85
44 Po aty, fq 88
[45] E. Mekuli, Brigjet, fq. 14
[46] E. Mekuli, Vjersha, fq. 54
[47] Po aty, fq 80
[48] Dr. Agim Vinca, Struktura e zhvillimit të poezisë së sotme shqipe(1945-1980), fq 81