Shqipëria e harruar e vitit 1573: Nga Zara në Epir, pa Greqi e pa Serbi
Nga: Qazim Zeqaj, New York
Në arkivat e historisë së Mesdheut, ekzistojnë dëshmi që sfidojnë hartat moderne dhe narrativat e rishkruara. Një nga këto është dorëshkrimi origjinal i vitit 1573: “Sommario della Pace fatta tra il Ser.mo Principe di Venetia… con il Re de Turchi Selim Ottoman”. Ky dokument nuk është thjesht një traktat paqeje; ai është një “certifikatë” gjeopolitike që tregon se ku shtrihej Shqipëria dhe kush ishin zotët e vërtetë të bregdetit Adriatik.
Fuqia e një dokumenti: Kur letra flet më fort se librat
Gjetja e një dokumenti të tillë sot është si të zbulosh një dritare kohore që nuk mund të manipulohet. Ndërsa librat e historisë shpesh ndryshojnë sipas interesave politike të kohës, një letër origjinale e vitit 1573 është një dëshmitar i heshtur por i pakontestueshëm. Ajo na tregon se informata është aty, e fshehur në arkiva, duke pritur të zbulohet. Ky dokument na mëson se për të kuptuar të vërtetën e kombit tonë, nuk duhet të mjaftohemi me atë që na thuhet, por duhet të kërkojmë atë që është shkruar atëherë kur emri “Shqipëri” kishte peshë në çdo zyrë të Venedikut dhe Stambollit. Një letër e vetme ka fuqinë të rrëzojë mite shekullore dhe të na rikthejë krenarinë e një gjeografie që na është mohuar për kaq gjatë.
1. Një Shqipëri pa “Fqinj” në letër
Ajo që godet syrin në këtë dokument është mungesa totale e termave “Greqi” apo “Serbi”. Në vitin 1573, këto entitete nuk ekzistonin si faktorë politikë.
* Serbia ishte një krahinë e brendshme osmane, pa dalje në det dhe pa asnjë peshë në diplomacinë detare.
* Greqia nuk figuron si emër politik; zonat që sot njihen si greke ishin pika strategjike ku mbizotëronte elementi shqiptar dhe njiheshin si pjesë e bregut shqiptar.
2. Gjeografia e Dokumentit: 1573 vs. sot
Dokumenti liston territore që sot ndodhen në shtete të ndryshme, por që atëherë ishin pjesë e një njësie të vetme:
Emri në Dokument (1573) Emri i Sotëm Shteti i Sotëm Rajoni sipas Dokumentit
Cattaro Kotorr Mal i Zi Albania
Budua Budva Mal i Zi Albania
Dulcigno Ulqin Mal i Zi Albania
Antivari Tivar Mal i Zi Albania
Soppoto Sopot (Borsh) Shqipëri Albania
Margariti Margariti Greqi (Çamëri) Albania / Epir
Zara Zadar Kroaci Dalmatia
Sebenico Shibenik Kroaci Dalmatia
3. Kufijtë: Nga Kotorri në Çamëri
Dokumenti e thotë me një qartësi tronditëse:
“Tutto il Territorio di Cattaro, et Budua, nell’Albania” (Gjithë territori i Kotorrit dhe Budvës, në Shqipëri).
Sipas këtij traktati, vijëzimi i Shqipërisë fillonte në Malin e Zi të sotëm dhe shtrihej deri në kështjellat e Jugut si Sopotidhe Margariti (në zemër të Çamërisë). Këto pika, sot në Greqi, në vitin 1573 trajtoheshin rreptësisht si pjesë e hapësirës shqiptare.
4. E vërteta e fshehur në Arkiva: Çfarë do të ndodhte nëse hapet Vatikani?
Ky dokument është vetëm një fletë e një historie shumë më të madhe. Shpesh shtrohet pyetja: Po sikur Vatikani t’i lejonte të gjitha dokumentet, çfarë do të dilte në pah?
Nëse arkivat sekrete të Vatikanit do të hapeshin plotësisht, historia e Ballkanit do të duhej të rishkruhej. Vatikani, si qendra e informacionit të kohës, zotëron raporte (si Relationes ad Limina) që vërtetojnë se:
* Shqipëria nuk ishte “ky vendi i vogël” që shohim sot, por shtylla kurrizore e Adriatikut.
* Asimilimi i shqiptarëve në “serbë” apo “grekë” ishte një proces politik dhe fetar i vonshëm. Shumë komunitete që sot mbajnë etiketa të tjera, në arkivat e Vatikanit figurojnë si shqiptarë të pastër.
* Gjuha Shqipe ka pasur gjurmë të shkruara shumë më herët se “Meshari”, të fshehura në dorëshkrimet e murgjve që nuk janë parë kurrë nga sytë e publikut.
5. Konkluzioni
Ky dokument i vitit 1573 është një dëshmi e gjallë e një kohe kur Shqipëria ishte një gjigant gjeopolitik. Ai tregon se si në një traktat zyrtar, bota e njihte Shqipërinë nga Kotorri deri në Epir. Nëse një fletë e vetme zbulon kaq shumë, hapja e plotë e arkivave si ai i Vatikanit do të vërtetonte se Shqipëria ka qenë faktori kryesor shtetformues në zona ku sot historia zyrtare hesht.