Sot kujtohet jeta dhe vepra e njërit prej personaliteteve më të veçanta të letërsisë dhe kulturës shqiptare Petro Marko (25 nëntor 1913 – 27 dhjetor 1991), shkrimtar, publicist, gazetar, mësues dhe veprimtar antifashist.
I lindur në Dhërmi, i rritur nga gjyshja Mama Mille dhe formuar në një kohë të trazuar historike, Petro Marko e ndërtoi jetën e tij mes idealit për liri, drejtësi shoqërore dhe humanizëm. Ai ishte pjesëmarrës në Luftën Civile Spanjolle si interbrigadist, i burgosur politik në Itali dhe Shqipëri, i persekutuar nga regjimi komunist dhe për shumë vite i ndaluar të botohej por kurrë i heshtur shpirtërisht.
Në vitet ’30 Petro Marko u përfshi në lëvizjet antifashiste evropiane, mori pjesë në Brigadat Internacionale në Spanjë dhe bashkëpunoi me figura të njohura të kohës si Pablo Neruda dhe Ernest Hemingway. Pas kthimit në Shqipëri u arrestua, u internua dhe u përndoq për shkak të qëndrimeve të tij kritike dhe refuzimit për t’iu nënshtruar vijës ideologjike.
Megjithatë, pikërisht nga kjo përvojë e dhimbshme lindën veprat më të fuqishme të tij.
Një kthesë në romanin shqiptar
Me romanet “Hasta la vista” (1958) dhe “Qyteti i fundit” (1960), Petro Marko solli një frymë krejtësisht të re në letërsinë shqipe: rrëfim modern, humanizëm të thellë dhe personazhe që përballen me dhunën e historisë pa humbur dinjitetin njerëzor.
Vepra e tij përshkohet nga besimi te njeriu, dashuria, dhe rezistenca morale ndaj së keqes, edhe kur vetë autori ishte viktimë e saj.
Vepra kryesore
Hasta la vista (1958)
Qyteti i fundit (1960)
Një emër në katër rrugë
Nata e Ustikës (1989)
Stina e armëve
Retë dhe gurët (2000, pas vdekjes)
Ultimatumi (2002)
Tregime të zgjedhura (2003)
Petro Marko ishte ndër të paktët shkrimtarë që nuk pranoi kompromis me diktaturën, gjë që i kushtoi burg, ndalim botimi dhe persekutim familjar. Djali i tij Jamarbëri u burgos, vetë Petroja u hesht për vite, por nuk hoqi dorë nga bindjet e tij humaniste.
Ai vdiq më 27 dhjetor 1991 në Tiranë dhe, sipas amanetit të tij, u varros pa ceremoni.
Vetëm pas rënies së komunizmit, vepra dhe figura e tij u rivlerësuan siç e meritonin:
Mjeshtër i Madh i Punës (1998)
Penda e Artë (2000)
Qytetar Nderi i Vlorës (2002)
Urdhri “Nderi i Kombit” (2003)
Petro Marko mbetet një figurë e rrallë ku njeriu dhe shkrimtari janë një, një zë që nuk u përkul para pushtetit, një dëshmi se letërsia mund të jetë akt rezistence morale dhe shpirtërore.
Ai hyri në historinë e kulturës shqiptare jo vetëm me libra, por me një jetë të tërë të jetuar me dinjitet.