Leximi – një sfidë që na prek të gjithëve

Leximi – një sfidë që na prek të gjithëve

Alban Ademi – Redaktor i diplomuar teknik

Të dëgjuarit, të folurit dhe të kuptuarit janë pjesë themelore e komunikimit njerëzor. Për fëmijët, edhe këto aftësi mund të paraqesin vështirësi. Leximi dhe shkrimi kërkojnë edhe më shumë: përqendrim, durim, praktikë dhe aftësi për të përpunuar informacionin.

Në ditët e sotme, veçanërisht në mesin e brezit të ri, po vërehen vështirësi të konsiderueshme në lexim dhe në kuptimin e asaj që lexohet. Situata është veçanërisht shqetësuese në Kosovë.

Rezultatet e PISA-s tregojnë se në vitin 2025 rreth 85% e nxënësve 15-vjeçarë në Kosovë ishin nën Nivelin 2 të aftësisë në lexim. Në vitin 2022 kjo përqindje ishte rreth 83%. Vetëm 17% e nxënësve arritën Nivelin 2 ose më lart, nivel që OECD e konsideron si një bazë minimale të aftësisë për të kuptuar dhe përdorur informacionin e shkruar. ([OECD][1])

Këto shifra nuk duhen quajtur automatikisht „analfabetizëm funksional“. PISA mat performancën e nxënësve 15-vjeçarë në një test ndërkombëtar të leximit dhe nuk mat drejtpërdrejt nivelin e shkrim-leximit të të gjithë popullsisë.

Edhe Shqipëria përballet me vështirësi të konsiderueshme. Në PISA 2022, nxënësit shqiptarë arritën mesatarisht 358 pikë në lexim dhe rreth 73,7% e tyre ishin nën Nivelin 2. OECD, megjithatë, thekson se rezultatet e Shqipërisë duhet të interpretohen me kujdes, pasi nxënësit raportuan më pak përpjekje gjatë testimit krahasuar me vitin 2018. ([OECD Education GPS][4])

Prandaj është e rëndësishme të bëjmë dallimin ndërmjet situatës në Kosovë, Shqipëri dhe vende të tjera të hapësirës shqipfolëse, në vend që t’i trajtojmë të gjitha si një realitet të vetëm.

Pse po bëhet leximi kaq i vështirë?

Arsyet janë të shumta dhe nuk mund të reduktohen vetëm te mungesa e dëshirës për të lexuar. Po fokusohemi ne tri:

1. Teknologjia dhe rrjetet sociale

Fëmijët dhe të rinjtë kalojnë një pjesë të madhe të kohës në telefona, rrjete sociale dhe lojëra. Informacioni që marrin përmes këtyre kanaleve është shpesh i shkurtër, i shpejtë dhe i fragmentuar.

Kjo nuk do të thotë se teknologjia është në vetvete shkaku i dobësimit të leximit. Megjithatë, një mjedis i mbushur me njoftime, video të shkurtra dhe informacion të vazhdueshëm mund ta bëjë më të vështirë përqendrimin në tekste të gjata.

Leximi kërkon diçka tjetër: të ndalemi, të përqendrohemi, të lidhim informacionet dhe të rikthehemi te pjesët që nuk i kemi kuptuar.

2. Mungesa e motivimit

Jo çdo fëmijë e përjeton librin si diçka interesante. Nëse dashuria për leximin nuk kultivohet që në fëmijëri, libri mund të perceptohet vetëm si detyrë shkollore.

Prandaj është e rëndësishme që fëmijëve t’u ofrohen libra dhe tekste që lidhen me moshën, interesat dhe përvojën e tyre.

Një fëmijë që gjen diçka interesante në një tekst ka më shumë gjasa të vazhdojë të lexojë.

3. Mungesa e kohës dhe përqendrimit

Shkolla, detyrat, kurset dhe aktivitetet e tjera mbushin një pjesë të madhe të ditës. Në të njëjtën kohë, rrjetet sociale ofrojnë një rrjedhë të pandërprerë informacioni.

Në një mjedis me kaq shumë shpërqendrime, leximi i një libri kërkon një përpjekje të veçantë. Për disa të rinj kjo bëhet edhe më e vështirë kur ekzistojnë vështirësi reale me përqendrimin ose me kuptimin e tekstit.

Për këtë arsye, nxitja e leximit kërkon jo vetëm t’u themi të rinjve „lexoni më shumë“, por edhe të krijojmë kushte dhe tekste që e bëjnë leximin më tërheqës dhe më të arritshëm.

Njeriu ka treguar histori shumë përpara se të shkruante

Dashuria për tregimet nuk është diçka e re. Njerëzit i kanë përdorur tregimet për të përcjellë njohuri, tradita, vlera dhe përvoja.

Përmes tregimeve, fëmijët mësojnë të dallojnë të drejtën nga e gabuara, kuptojnë botën përreth tyre dhe ndërtojnë mënyrën e tyre të të menduarit.

Për një kohë shumë të gjatë, njohuritë përcilleshin gojarisht. Tregimet ruheshin dhe transmetoheshin nga një brez te tjetri. Por komunikimi gojor kishte edhe kufizime: një tregim mund të ndryshonte gjatë transmetimit dhe një pjesë e informacionit mund të humbiste ose të interpretohej ndryshe.

Nga komunikimi pa fjalë te gjuha

Njeriu mund të komunikojë edhe pa folur. Një gjest, një shikim apo një shprehje e fytyrës mund të përcjellë një mesazh.

Megjithatë, komunikimi joverbal ka kufizime. Ai nuk mund të përcjellë gjithmonë mendime të ndërlikuara dhe informacion të hollësishëm. Për origjinën e gjuhës njerëzore nuk ekziston një përgjigje e vetme dhe përfundimtare. Shkenca ka propozuar teori të ndryshme mbi mënyrën se si u zhvillua komunikimi njerëzor dhe se si u shndërrua gradualisht në gjuhë të folur.

Disa qasje theksojnë bazën biologjike dhe aftësitë e veçanta të trurit njerëzor. Të tjera, si ajo e Michael Tomasello-s, i kushtojnë rëndësi të madhe bashkëpunimit, komunikimit të përbashkët, gjesteve dhe zhvillimit social të njeriut.

Prandaj nuk është e nevojshme të përcaktojmë një moment të vetëm kur „lindi“ gjuha. Më e arsyeshme është të flasim për një proces të gjatë zhvillimi të aftësive të komunikimit njerëzor, ngase të folurit erdhi përpara shkrimit.

Shkrimi dhe leximi janë zhvillime shumë më të vona se gjuha e folur.

Për një kohë të gjatë, njerëzit i përcillnin historitë dhe njohuritë gojarisht. Me zhvillimin e shkrimit ndodhi një ndryshim i madh: fjala e folur u shndërrua në një mesazh që mund të ruhej dhe të përcillej edhe pa praninë e autorit.

Shkrimi e bëri informacionin më të qëndrueshëm, por njëkohësisht krijoi një kërkesë të re: lexuesi duhej të ishte në gjendje ta kthente shenjën e shkruar në kuptim.

Këtu fillon sfida e vërtetë e leximit.

Leximi nuk është një aftësi që lind vetvetiu

Gjuha e folur është pjesë e zhvillimit natyror njerëzor. Leximi dhe shkrimi, në të kundërt, kërkojnë mësim, ushtrim dhe mbështetje. Kjo është një pikë e rëndësishme: „Njeriu nuk lind lexues. Ai bëhet lexues.“

Për këtë arsye, vështirësitë në lexim nuk duhet të shihen automatikisht si mungesë inteligjence apo mungesë vullneti.

Shkaqet mund të jenë të ndryshme:

1. arsimimi jo i përshtatshëm;

2. kushtet sociale dhe familjare;

3. mungesa e praktikës dhe e motivimit;

4. vështirësitë specifike të të nxënit të dijes, si disleksia.

Roli i arsimit

Një sistem arsimor që nuk i plotëson nevojat themelore të nxënësve mund të ndikojë drejtpërdrejt në zhvillimin e aftësive të tyre. Mungesa e kushteve të përshtatshme, programeve cilësore, mësimdhënësve të përgatitur dhe lidhjes së arsimit me jetën reale mund ta bëjë shkollimin më pak efektiv. Problemi nuk është vetëm se një nxënës mund të marrë një notë të dobët. Problemi më i madh është që ai mund të përfundojë shkollën pa pasur aftësitë që i nevojiten për të kuptuar tekstet, informacionin dhe botën përreth tij.

Kjo mund të krijojë edhe pabarazi sociale: familjet që kanë më shumë mundësi ekonomike mund të kërkojnë alternativa arsimore, ndërsa të tjerët mbeten më të varur nga cilësia e sistemit publik.

Roli i familjes dhe i mjedisit social

Leximi nuk mësohet vetëm në shkollë. Nëse një fëmijë rritet në një mjedis ku libri nuk ka rëndësi, ku prindërit nuk lexojnë dhe ku ka pak materiale leximi, është më e vështirë që ai të krijojë një marrëdhënie pozitive me librin. Edhe kushtet ekonomike kanë rëndësi. Një familje me të ardhura të ulëta mund ta ketë më të vështirë të blejë libra, mjete shkollore ose të ketë qasje në burime të ndryshme kulturore.

Prandaj, leximi duhet parë jo vetëm si çështje individuale, por edhe si çështje sociale.

Disleksia është diçka tjetër. Duhet bërë një dallim i rëndësishëm.

Jo çdo person që lexon ngadalë ose ka vështirësi në kuptimin e tekstit ka mungesë motivimi apo arsimim të dobët. Sipas përkufizimit të përditësuar të International Dyslexia Association, disleksia është një vështirësi specifike e të nxënit që lidhet me vështirësitë në leximin e fjalëve dhe/ose drejtshkrim, në saktësi, shpejtësi ose të dyja. Shkaqet e saj janë komplekse dhe përfshijnë ndërveprime ndërmjet faktorëve gjenetikë, neurobiologjikë dhe mjedisorë. ([International Dyslexia Association][2])

Disleksia nuk është tregues i nivelit të inteligjencës. Një person mund të ketë aftësi të mira në shumë fusha, por të përballet me vështirësi specifike në përpunimin e gjuhës së shkruar. ([International Dyslexia Association][5]). Për këtë arsye, personat me disleksi kanë nevojë për identifikim të hershëm, mbështetje dhe mënyra të përshtatshme të mësimit.

Sa e përhapur është disleksia?

Përqindja e personave me disleksi ndryshon në varësi të përkufizimit, metodës së vlerësimit, moshës dhe gjuhës së studiuar. Për hapësirën shqipfolëse nuk kemi të dhëna të mjaftueshme dhe të krahasueshme për të dhënë një përqindje të vetme të besueshme.

Prandaj nuk është e drejtë të themi pa një studim specifik se një përqindje e caktuar e shqiptarëve kanë disleksi. Ajo që mund të themi me siguri është se disleksia është një dukuri reale dhe e rëndësishme në fushën e të nxënit dhe se personat që përballen me të mund të përfitojnë nga mbështetja e përshtatshme.

Një vështrim historik mbi shkrim-leximin shqip

Përhapja e arsimit në gjuhën shqipe ka kaluar nëpër një proces të gjatë historik.

Kongresi i Manastirit, i mbajtur më 14–22 nëntor 1908, ishte një moment vendimtar në standardizimin e alfabetit të gjuhës shqipe dhe në zhvillimin e arsimit e kulturës shqiptare.

Më vonë, gjatë periudhës 1941–1942, Ernest Koliqi, atëherë ministër i Arsimit, ndërmori një program të gjerë për hapjen dhe zgjerimin e shkollave në gjuhën shqipe në Kosovë. Në këtë kuadër u dërguan rreth 200 mësues nga Shqipëria.

Kjo periudhë duhet parë brenda kontekstit politik dhe historik të Luftës së Dytë Botërore dhe të administrimit të territoreve shqiptare të asaj kohe.

Historia tregon se përhapja e shkrim-leximit nuk ndodh vetvetiu. Ajo lidhet me arsimin, institucionet, politikat gjuhësore dhe mundësinë reale të njerëzve për të mësuar.

Leximi kërkon praktikë

Leximi është një aftësi që zhvillohet me ushtrim.

Sa më shumë të lexojmë, aq më shumë mësojmë. Jo vetëm njohuri të reja, por edhe mënyra të reja për të kuptuar atë që kemi mësuar më parë. Për këtë arsye, leximi duhet të fillojë herët. Fëmija duhet të ketë mundësi të lexojë jo vetëm atë që kërkon shkolla, por edhe atë që e intereson. Leximi nuk është një aftësi që zhvillohet pa praktikë. Ashtu si muzikanti duhet të ushtrojë instrumentin dhe sportisti duhet të stërvitet, edhe lexuesi duhet të lexojë rregullisht.

Problemi nuk është vetëm se çfarë lexojmë, por edhe si na shkruhet

Këtu arrijmë te një tjetër pikë e rëndësishme.

Nëse duam që njerëzit të lexojnë më shumë, nuk mund t’u kërkojmë gjithmonë vetëm lexuesve të bëjnë më shumë përpjekje. Edhe autorët, institucionet, mediat dhe profesionistët duhet të bëjnë pjesën e tyre.

Një tekst i panevojshëm dhe tepër i ndërlikuar mund ta bëjë më të vështirë kuptimin e mesazhit kryesor.

Gjuha e komplikuar nuk do të thotë domosdoshmërisht se përmbajtja është më e mirë. Përkundrazi, një tekst i shkruar qartë e ndihmon lexuesin të kuptojë informacionin dhe të krijojë një marrëdhënie më të mirë me tekstin.

Prandaj gjuha e qartë nuk është vetëm çështje stili. Ajo lidhet edhe me transparencën dhe me mundësinë e qytetarit për të kuptuar informacionin që i drejtohet.

Për kë po shkruajmë?

Kjo është ndoshta pyetja më e rëndësishme.

Para se të shkruajmë, duhet të dimë: „Çfarë duam të themi? Kujt duam t’ia themi?

Dhe si mund ta themi në mënyrën më të kuptueshme?“

Një ekspert mund ta kuptojë një tekst teknik, por një lexues i ri mund të ketë nevojë për shembuj, ilustrime dhe një strukturë më të qartë.

Prandaj një tekst duhet të përshtatet me lexuesin dhe me mënyrën se si ai e merr informacionin.

Teknologjia mund të jetë pjesë e zgjidhjes

Teknologjia nuk duhet parë vetëm si pjesë e problemit.

Nëse të rinjtë kalojnë shumë kohë në telefon, atëherë telefoni mund të përdoret edhe për t’i afruar ata me leximin. Tregimet, librat elektronikë, ilustrimet, audiot dhe format interaktive mund të përdoren për të krijuar interes dhe për ta bërë leximin më tërheqës.

Një mundësi interesante do të ishte rikthimi i tregimeve nga Eposi i Kreshnikëve në forma moderne dhe të përshtatura për lexuesit e rinj.

Në këtë mënyrë, teknologjia mund të shërbejë jo si zëvendësim i leximit, por si një urë drejt tij.

Një gjuhë që e fton lexuesin

Për ta nxitur leximin nuk mjafton të themi: „Duhet të lexoni më shumë.“

Duhet të krijojmë tekste që njerëzit duan t’i lexojnë.

Kjo mund të bëhet përmes një gjuhe të qartë dhe të strukturuar, përmes ilustrimeve, shembujve dhe një paraqitjeje që përshtatet me platformën ku lexohet teksti.

Gjuha e thjeshtë nuk do të thotë gjuhë e varfër.

Ajo nuk nënkupton përdorimin e një fjalori të kufizuar apo shmangien e çdo termi profesional. Do të thotë të përdorësh fjalët me kujdes, të shpjegosh termat që mund të mos kuptohen dhe të ndërtosh fjali që lexuesi mund t’i ndjekë pa u lodhur.

Gjuha e thjeshtë është, në këtë kuptim, edhe një formë respekti ndaj lexuesit.

Përfundim

Leximi nuk është vetëm një aftësi shkollore. Ai është një mjet për të kuptuar botën.

Një shoqëri që lexon dhe kupton atë që lexon ka më shumë mundësi të marrë vendime të informuara, të dallojë informacionin nga manipulimi dhe të marrë pjesë aktivisht në jetën shoqërore.

Prandaj nxitja e leximit duhet të fillojë që në fëmijëri, por nuk duhet të përfundojë me shkollën.

Duhet të punojmë njëkohësisht në disa drejtime: të përmirësojmë arsimin, të krijojmë mjedise familjare që e mbështesin leximin, të ndihmojmë personat me vështirësi specifike si disleksia dhe, po aq e rëndësishme, të mësojmë të shkruajmë në një mënyrë që e fton lexuesin.

Në fund të fundit:

„Leximi krijon vlerë. Sa më herët dhe sa më shumë të lexojmë, aq më i zhvilluar bëhet lexuesi – dhe, në shkallë më të gjerë, aq më e zhvilluar bëhet shoqëria.“

Alban Ademi, Redaktor i diplomuar teknik
2026

[1]: https://www.oecd.org/en/publications/government-at-a-glance-western-balkans_a8c72f1b-en/full-report/component-54.html?utm_source=chatgpt.com “Student performance and equity in education: Government at a Glance: Western Balkans | OECD”

[2]: https://dyslexiaida.org/definition-of-dyslexia/?utm_source=chatgpt.com “Definition of Dyslexia – International Dyslexia Association”

[3]: https://leo.blogs.uni-hamburg.de/leo-2018-62-millionen-gering-literalisierte-erwachsene/?utm_source=chatgpt.com “LEO 2018: 6,2 Millionen gering literalisierte Erwachsene – LEO 2018 – Leben mit geringer Literalität”

[4]: https://gpseducation.oecd.org/CountryProfile?primaryCountry=ALB&topic=PI&treshold=5&utm_source=chatgpt.com “Education GPS – Albania – Student performance (PISA 2022)”

[5]: https://dyslexiaida.org/do-we-need-a-new-definition-of-dyslexia/?utm_source=chatgpt.com “Do We Need a New Definition of Dyslexia? – International Dyslexia Association”